Çocuklarda Öz Güven Nasıl Geliştirilir?
Güncelleme tarihi: 11 Eyl
“Yapamam diyor, daha başlamadan vazgeçiyor.”
“Yanlış yapmaktan çok korkuyor.”
“Sürekli arkadaşlarıyla kendini karşılaştırıyor.”
“Birisi eleştirince hemen üzülüyor.”
“Her şeyi yaparken benden onay bekliyor.”
Bu davranışlar ailelerin çocuklarının öz güveni konusunda endişelenmesine neden olabilir.
Çocuklarda sağlıklı öz güven, çocuğun kendisini:
“Her konuda en iyi”
olarak görmesi değildir.
Daha sağlıklı bir öz güven:
“Her şeyi bilmiyorum ama öğrenebilirim.”
“Hata yapabilirim ve tekrar deneyebilirim.”
“Bazı konularda zorlanmam benim değersiz olduğum anlamına gelmez.”
diyebilmeye daha yakındır.
Amerikan Pediatri Akademisi, sağlıklı öz saygının çocukların büyürken karşılaştıkları güçlüklerle baş etmelerine yardımcı olduğunu ve çocukların kendilerini değerli hissetmelerinde kabul gördükleri, destekleyici yetişkin ilişkilerinin önemli olduğunu vurgulamaktadır.
Öz Güven Nedir?
Öz güven ve öz saygı günlük dilde birbirinin yerine kullanılabilse de tam olarak aynı şeyi ifade etmez.
Öz güven, çocuğun belirli bir işi yapabileceğine dair inancıyla ilişkilidir.
Örneğin:
“Bisiklete binmeyi öğrenebilirim.”
Öz saygı ise çocuğun kendisiyle ilgili daha genel değerlendirmesidir:
“Ben değerliyim.”
Bir çocuk matematik konusunda kendisine çok güvenmeyebilir ancak genel olarak kendisini değerli ve sevilebilir hissedebilir.
Bu nedenle amaç çocuğu her konuda kendine güvenen biri yapmak değil, başarı ve başarısızlıklardan bağımsız olarak sağlıklı bir benlik algısı geliştirmesini desteklemektir.
Çocuklarda Öz Güven Eksikliği Nasıl Görülebilir?
Öz güveni düşük görünen çocuk her zaman sessiz veya utangaç değildir.
Farklı davranışlarla kendisini gösterebilir.
1. Daha Denemeden “Yapamam” Der
Çocuk yeni bir etkinlik karşısında:
“Ben yapamam.”
“Çok zor.”
“Ben beceremem.”
diyebilir.
Hatta görevi denemeden kaçınabilir.
AAP, düşük öz saygısı olan çocuklarda görevi denemeden kaçınma ve ilk güçlükte vazgeçmenin görülebileceğini belirtmektedir. (HealthyChildren.org)
2. Hata Yapmaktan Çok Korkar
Bazı çocuklar hata yapmayı:
“Henüz öğrenmedim.”
şeklinde değil,
“Ben başarısızım.”
şeklinde yorumlar.
Bu nedenle:
Yeni oyunlara katılmak istemeyebilir,
sınıfta parmak kaldırmayabilir,
yanlış cevap vermekten korkabilir,
yaptığı işi sürekli silebilir,
mükemmel olmadığını düşündüğünde ağlayabilir.
Aşırı mükemmeliyetçilik zamanla çocuğun yeni şeyler denemekten kaçınmasına neden olabilir. AAP, yalnızca sonuç ve “zekâ” üzerinden yapılan övgü yerine çaba, süreç ve öğrenmeye odaklanmayı önermektedir.
3. İlk Zorlukta Vazgeçebilir
Çocuk yapboz yapıyor.
Bir parça uymuyor.
Hemen:
“Yapamıyorum!”
deyip oyunu bırakıyor.
Bu durum her zaman becerinin kendisiyle ilgili değildir.
Çocuk hayal kırıklığına dayanmak ve yeniden denemek konusunda zorlanıyor olabilir.
Sağlıklı öz güvenin önemli bir parçası yalnızca başarı değil, başarısızlıktan sonra devam edebilme becerisidir.
4. Kendisi Hakkında Çok Olumsuz Konuşabilir
Örneğin:
“Ben aptalım.”
“Ben hiçbir şeyi yapamıyorum.”
“Kimse beni sevmiyor.”
“Herkes benden daha iyi.”
“Ben çok kötüyüm.”
gibi ifadeler sıklaşabilir.
AAP, sürekli kendini eleştiren ifadeleri düşük öz saygının dikkat edilmesi gereken belirtilerinden biri olarak göstermektedir.
5. Sürekli Başkalarının Onayını Bekleyebilir
Çocuk yaptığı her şey için:
“Güzel olmuş mu?”
“Doğru mu yaptım?”
“Sen beğendin mi?”
diye tekrar tekrar sorabilir.
Ebeveyn desteği elbette önemlidir.
Ancak uzun vadede çocuk yalnızca başkalarının değerlendirmesine göre kendisini iyi veya kötü hissetmeye başlarsa kendi başarılarını değerlendirmesi zorlaşabilir.
Bu nedenle zaman zaman:
“Sen yaptığın resimde en çok neyi beğendin?”
gibi sorular çocuğun kendi değerlendirmesini yapmasını teşvik edebilir.
6. Başkalarıyla Sürekli Kendini Karşılaştırabilir
“Ali benden daha hızlı.”
“Elif benden daha güzel çiziyor.”
“Ben sınıfın en kötüsüyüm.”
Çocukların zaman zaman karşılaştırma yapması doğaldır.
Ancak sürekli başkalarının başarısını kendi değerinin ölçüsü haline getirmek öz güveni olumsuz etkileyebilir.
Ailenin de:
“Bak kardeşin yapıyor.”
“Arkadaşın senden daha düzenli.”
gibi kıyaslamaları artırması bu süreci zorlaştırabilir.
7. Eleştiriye Aşırı Tepki Verebilir
Küçük bir geri bildirim bile:
“Ben hiçbir şeyi doğru yapamıyorum.”
şeklinde algılanabilir.
Çocuk:
Ağlayabilir,
öfkelenebilir,
savunmaya geçebilir,
hatasını kabul etmek istemeyebilir.
AAP düşük öz saygısı olan çocukların övgü ve eleştiriyi kabul etmekte zorlanabileceğini belirtmektedir.
8. Sosyal Ortamlardan Kaçınabilir
Çocuk:
Yeni arkadaşlık kurmaktan,
grup oyunlarına katılmaktan,
sınıfta konuşmaktan,
yeni etkinlikleri denemekten
kaçınabilir.
Bu durum öz güvenle ilişkili olabileceği gibi sosyal kaygı veya başka güçlüklerle de ilişkili olabilir.
Bu nedenle yalnızca:
“Özgüveni düşük.”
etiketi koymak doğru değildir.
Utangaç Çocuk Özgüvensiz midir?
Hayır.
Utangaçlık ve düşük öz güven aynı şey değildir.
Bir çocuk yeni ortamlarda sessiz olabilir ama:
Kendini değerli hissedebilir,
yapabileceklerine güvenebilir,
zamanla ortama katılabilir.
Başka bir çocuk ise çok konuşkan olabilir ancak sürekli başkalarının onayına ihtiyaç duyabilir.
Bu nedenle çocuğun mizacını doğrudan öz güven problemi olarak yorumlamak doğru değildir.
Çocuğu Sürekli Övmek Öz Güveni Artırır mı?
Her zaman değil.
Övgünün nasıl yapıldığı önemlidir.
Örneğin:
“Sen dünyanın en akıllı çocuğusun.”
yerine:
“Bu soruda farklı bir yöntem denedin ve vazgeçmedin.”
daha somut bir geri bildirimdir.
AAP, çocukların yalnızca sonuçlarına değil çabalarına ve sürece yönelik geri bildirim almasının daha sağlıklı bir öğrenme ve güven duygusunu destekleyebileceğini belirtmektedir.
Nasıl Övmeliyiz?
Kişiliği değil davranışı tarif edin
“Sen çok zekisin.”
“Zor olmasına rağmen farklı yollar denedin.”
“Sen en iyisisin.”
“Geçen haftaya göre çok daha rahat yapıyorsun.”
“Sen doğuştan yeteneklisin.”
“Bunun için gerçekten pratik yaptın.”
Böylece çocuk:
“Değerim sadece kazanmama bağlı.”
yerine:
“Çalışarak gelişebilirim.”
mesajını alır.
Çocuğun Her Yaptığını Övmek Gerekir mi?
Hayır.
Sürekli:
“Mükemmel!”
“Harika!”
“İnanılmaz!”
demek zamanla anlamını kaybedebilir.
Bazen yalnızca yaptığını fark etmek yeterlidir:
“Kulen yıkıldı ama tekrar başladın.”
“Ayakkabını bugün kendin bağladın.”
“Arkadaşının sırasını bekledin.”
Bu tür somut geri bildirimler çocuğun neyi başardığını anlamasına yardımcı olur.
Çocuğun Öz Güveni Nasıl Desteklenir?
1. Yaşına Uygun Sorumluluk Verin
Çocuğun kendisini yeterli hissetmesinin yollarından biri, aile içinde gerçek sorumluluklar almasıdır.
Örneğin:
Oyuncaklarını toplamak,
masayı hazırlamaya yardım etmek,
kirli kıyafetlerini sepete koymak,
evcil hayvanın suyunu doldurmak,
okul çantasını hazırlamak.
AAP, çocukların ev işlerine katkıda bulunmasının kendilerini önemli ve değerli hissetmelerini destekleyebileceğini belirtmektedir.
2. Her İşi Onun Yerine Yapmayın
Çocuk ayakkabısını bağlamaya çalışıyor.
Biraz zorlanıyor.
Hemen siz bağlarsanız iş daha hızlı biter.
Ama çocuk şu deneyimi kaçırabilir:
“Zorlandım ama sonunda kendim yaptım.”
Bağımsızlık için yaşına uygun deneme fırsatı vermek önemlidir.
AAP de çocuklara karar verme ve sorumluluk alma fırsatları verilmesinin öz saygıyı destekleyebileceğini belirtmektedir.
3. Başarabileceği Ama Biraz Zorlayacak Görevler Verin
Görev çok kolaysa çocuk yeni bir şey öğrenmez.
Çok zorsa sürekli başarısızlık yaşayabilir.
En uygun nokta:
Biraz zorlanabileceği ama uygun destekle başarabileceği görevlerdir.
Örneğin 100 parçalık yapbozu yapamayan çocuğa:
“Sen yapamıyorsun.”
demek yerine daha uygun seviyede bir yapboz seçilebilir.
4. Hata Yapmasına İzin Verin
Çocuk yanlış yaptığında hemen düzeltmeyin.
Örneğin Lego yaparken yapı devrildiyse:
“Ne oldu sence?”
diye sorun.
Çocuk çözüm geliştirmeyi deneyebilir.
Ebeveynlerin kendi hatalarını da normalleştirmesi önemlidir:
“Ben de yanlış yaptım. Tekrar deneyeyim.”
AAP, yetişkinlerin kendi hatalarını kabul edip düzeltmesinin çocuklara daha sağlıklı bir öz kabul modeli sağlayabileceğini belirtmektedir.
5. Çocuğu Başka Çocuklarla Değil Kendisiyle Karşılaştırın
“Bak arkadaşın ne güzel okuyor.”
yerine:
“Geçen aya göre çok daha akıcı okuyorsun.”
Bu yaklaşım çocuğun gelişimini başkasının performansı üzerinden değil kendi ilerlemesi üzerinden görmesini sağlar.
6. Çocuğun Güçlü Olduğu Alanları Fark Edin
Her çocuk aynı alanlarda güçlü değildir.
Bir çocuk matematikte zorlanırken:
Çok yaratıcı olabilir,
iyi yüzebilir,
hayvanlarla çok iyi iletişim kurabilir,
insanlara yardım etmeyi sevebilir,
müzikte başarılı olabilir.
AAP, çocukların güçlü yönlerini keşfetmelerinin güven geliştirmesine yardımcı olabileceğini belirtmektedir.
Ama burada amaç yalnızca:
“Çocuğun yeteneğini bulmak.”
değil;
çocuğun kendi değerinin tek bir okul notuna bağlı olmadığını görmesini sağlamaktır.
7. Çocuğa Gerçek Seçimler Sunun
Yaşına uygun küçük kararlar almasına izin verin.
Örneğin:
“Bugün hangi tişörtünü giymek istersin?”
“Önce matematik mi Türkçe mi yapmak istersin?”
“Hafta sonu parka mı bisiklete mi gidelim?”
Bu tür seçimler çocuğun kendi kararlarına güvenmesini destekleyebilir.
AAP, çocuklara uygun durumlarda karar verme fırsatları verilmesini ve giderek daha fazla sorumluluk almalarının desteklenmesini önermektedir. (HealthyChildren.org)
8. Onu Gerçekten Dinleyin
Çocuk konuşurken sürekli:
Telefonla ilgilenmek,
sözünü kesmek,
hemen çözüm vermek,
yaşadığı duyguyu küçümsemek
yerine zaman zaman yalnızca dinlemek önemlidir.
AAP, çocuğun kendisini ifade etmesine fırsat verilmesi, duygularının kabul edilmesi ve saygıyla dinlenmesinin sağlıklı öz saygıyı destekleyebileceğini belirtmektedir.
9. Koşulsuz Kabul Mesajı Verin
Çocuk şu mesajı almalıdır:
“Başarılı olduğunda seni seviyorum.”
değil;
“Sen benim için değerlisin; bazı davranışlarını birlikte geliştirebiliriz.”
AAP, çocuğun ebeveyninin sevgisini ve kabulünü kazanmak için sürekli başarı göstermek zorunda hissetmemesinin sağlıklı benlik algısı açısından önemli olduğunu vurgulamaktadır.
10. Çocuğun Problem Çözmesine Fırsat Verin
Çocuk:
“Arkadaşım benimle oynamadı.”
dediğinde hemen:
“Yarın öğretmenini arayacağım.”
demek yerine önce:
“Sence ne yapabiliriz?”
diye sorabilirsiniz.
Çocuk kendi çözümlerini düşünmeye başladıkça:
“Problemlerle baş edebilirim.”
deneyimini geliştirir.
“Sen Yaparsın!” Demek Yeterli mi?
Her zaman değil.
Çocuk gerçekten bir konuda zorlanıyorsa:
“Hayır, çok kolay, sen yaparsın!”
demek yaşadığı güçlüğün anlaşılmadığını hissettirebilir.
Bunun yerine:
“Zor olduğunu görüyorum. İstersen ilk adımı birlikte düşünelim.”
daha destekleyici olabilir.
Amaç çocuğa sahte güven vermek değil, zorluk karşısında ilerleyebileceği deneyimler yaratmaktır.
Çocuğum Kaybedince Çok Öfkeleniyor
Kaybetmeye tahammül etmek de öğrenilen bir beceridir.
Her oyunda çocuğun kazanmasını sağlamak kısa vadede onu mutlu edebilir ancak gerçek yaşamda karşılaşacağı başarısızlıklarla baş etmesini öğretmez.
Yaşına uygun oyunlarda zaman zaman kaybetmesine izin verin.
Sonrasında:
“Kaybetmek hoşuna gitmedi. Ama oyunu sonuna kadar oynadın.”
gibi bir geri bildirim verilebilir.
Amaç:
“Kaybettiğinde üzülme.”
değil,
“Üzülsen bile bununla baş edebilirsin.”
mesajıdır.
Çocuğum Kendisine “Aptalım” Diyor. Ne Demeliyim?
Hemen:
“Hayır, sen çok zekisin!”
demek doğal bir tepkidir.
Ancak önce altında ne olduğunu anlamaya çalışmak daha faydalı olabilir:
“Böyle düşünmene ne oldu?”
Çocuk:
“Matematik sınavından düşük aldım.”
diyebilir.
Bu durumda:
“Bir sınavın zor geçmiş olması senin kim olduğunu belirlemez. Hangi bölüm zor geldi, birlikte bakalım.”
gibi daha somut bir yaklaşım kullanılabilir.
Sosyal Medya ve Karşılaştırma Öz Güveni Etkileyebilir mi?
Özellikle büyük çocuklarda ve ergenlerde görünüş, başarı ve sosyal kabul üzerinden yapılan sürekli karşılaştırmalar benlik algısını etkileyebilir.
Bu nedenle çocukla:
Sosyal medyada görülen içeriklerin seçilmiş görüntüler olduğu,
insanların yalnızca başarılı veya güzel görünen anlarını paylaşabildiği,
kişinin değerinin beğeni sayısıyla ölçülemeyeceği
hakkında yaşına uygun konuşmalar yapılabilir.
Öz Güven ile Kaygı Arasında İlişki Var mı?
Olabilir.
Örneğin çocuk:
“Hata yaparsam herkes güler.”
diye düşünüyorsa yeni şeyleri denemekten kaçınabilir.
AACAP, kaygılı çocuklarda hata yapma korkusu, düşük öz saygı ve kendine güven eksikliğinin birlikte görülebileceğini belirtmektedir.
Ancak düşük öz güven tek başına kaygı bozukluğu olduğu anlamına gelmez.
Çocuğun Her İstediğini Yapmak Öz Güven Kazandırır mı?
Hayır.
Öz güven ile sınırsız özgürlük aynı şey değildir.
Çocuğun:
Yaşına uygun sınırları,
sorumlulukları,
güvenli kuralları
olması gerekir.
Bir çocuk için:
“Ben ailede önemliyim.”
hissi ile:
“Her istediğim olmak zorunda.”
hissi aynı değildir.
Sağlıklı gelişimde hem kabul hem sınırlar birlikte bulunabilir.
Ebeveynin Kullandığı Dil Neden Önemlidir?
“Sen çok dağınıksın.”
yerine:
“Oyuncakların yerde kaldı. Birlikte nasıl düzenleyebiliriz?”
“Sen zaten hiç cesur değilsin.”
yerine:
“Bu sana zor geliyor. Küçük bir adımla deneyebiliriz.”
“Sen tembelsin.”
yerine:
“Başlamakta zorlanıyorsun. İlk adımı bulalım.”
AAP; sürekli eleştirme, küçümseme ve alay etme yerine çocuğa kabul, saygı ve spesifik geri bildirim verilmesini önermektedir.
Ne Zaman Profesyonel Destek Düşünülmeli?
Çocuğun kendisine güvensizliği:
Yeni şeyleri sürekli denemekten kaçınmasına,
Okul performansının etkilenmesine,
Arkadaşlarından uzaklaşmasına,
Sürekli kendisini kötülemesine,
Yoğun hata yapma korkusuna,
Sık ağlama veya öfke yaşamasına,
Daha önce sevdiği etkinliklerden uzaklaşmasına
neden oluyorsa değerlendirme yararlı olabilir.
AAP, düşük öz saygıyla birlikte sosyal geri çekilme, derslerde düşüş, ilgi kaybı, sürekli olumsuz kendilik ifadeleri veya belirgin duygu değişiklikleri görüldüğünde profesyonel destek düşünülmesini önermektedir.
Bu belirtiler yalnızca öz güvenle ilişkili olmayabilir; kaygı, öğrenme güçlüğü veya başka duygusal sorunların da değerlendirilmesi gerekebilir.
Cliniq'te Öz Güven ve Duygusal Gelişim Değerlendirmesi
Cliniq'te:
“Çocuğumun özgüveni düşük.”
başvurusu yalnızca çocuğu daha fazla övmek üzerinden ele alınmaz.
Çocuğun yaşına ve ihtiyacına göre:
Kendisiyle ilgili düşünceleri,
Güçlü ve zorlandığı alanları,
Hata yapmaya verdiği tepki,
Kaygı ve mükemmeliyetçilik,
Sosyal ilişkileri,
Duygu düzenleme becerileri,
Okul deneyimleri,
Aile içindeki iletişim,
Yaşına uygun bağımsızlık ve sorumlulukları
birlikte değerlendirilir.
Amaç çocuğa:
“Sen her şeyi yapabilirsin.”
demek değil;
“Bazı şeylerde zorlanabilirsin, yardım isteyebilirsin, hata yapabilirsin ve yine de değerli ve yeterli bir bireysin.”
duygusunu geliştirmesine yardımcı olmaktır.
Cliniq
Sağlıklı Yaşam Merkezi
Hafiziye, İki Nisan Blv. No:78G
İpekyolu / Van 65100
Telefon:
0432 502 72 22
WhatsApp:
0501 369 43 26
Çalışma Saatleri:
Pazartesi–Cuma: 09:00–20:00
Cumartesi: 09:00–18:00
Sık Sorulan Sorular
Çocuğumun özgüveni düşük olduğunu nasıl anlarım?
Yeni görevlerden sürekli kaçınma, ilk zorlukta vazgeçme, kendisi hakkında sık olumsuz konuşma, sosyal olarak geri çekilme ve eleştiriye aşırı hassasiyet görülebilir. Tek bir davranış üzerinden karar verilmemelidir.
Çocuğu çok övmek özgüveni artırır mı?
Övgü yararlı olabilir ancak gerçekçi ve spesifik olması önemlidir. Özellikle yalnızca sonuç yerine çabayı, kullanılan stratejiyi ve ilerlemeyi fark etmek daha sağlıklı olabilir.
“Sen çok zekisin” demek yanlış mı?
Tek başına zararlı bir cümle değildir. Ancak bütün övgünün çocuğun sabit özelliklerine dayanması yerine “Bu problem üzerinde gerçekten uğraştın” gibi süreç ve çabayı da fark eden geri bildirimler kullanmak daha yararlıdır.
Çocuğa evde sorumluluk vermek özgüvenini artırır mı?
Yaşına uygun gerçek sorumluluklar çocuğun aileye katkıda bulunduğunu ve bir işi kendi başına yapabildiğini deneyimlemesini sağlayabilir. AAP bu tür sorumlulukların çocukların bağımsızlık ve öz saygısını destekleyebileceğini belirtmektedir.
Çocuğum sürekli “Yapamam” diyor. Ne yapmalıyım?
Görevi tamamen onun yerine yapmak yerine zorluğu kabul edip işi küçük adımlara bölün. “Yaparsın” demekten çok, başarabileceği bir sonraki adımı bulmasına yardımcı olun.
Utangaçlık özgüven eksikliği midir?
Hayır. Utangaçlık bir mizaç özelliği olabilir. Çocuğun kendisi hakkındaki düşünceleri, yeni şeylere yaklaşımı ve günlük yaşamının bundan ne kadar etkilendiği birlikte değerlendirilmelidir.
Ne zaman çocuk psikoloğuna başvurulmalı?
Çocuk sürekli kendisini değersiz veya başarısız olarak tanımlıyor, okul ve sosyal aktivitelerden çekiliyor ya da kaygı ve yoğun duygusal belirtiler eşlik ediyorsa profesyonel değerlendirme düşünülebilir.
Öneriler
Çocuklarda Kaygı Belirtileri Nelerdir?
Çocuğum Çok Çabuk Öfkeleniyor: Nasıl Yaklaşmalıyım?
Çocuğun Duygularını Düzenlemekte Zorlanması Ne Anlama Gelir?
Çocuklarda Sosyal Beceri Eksikliği Belirtileri
Çocuklarda Sorumluluk Bilinci Nasıl Kazandırılır?
Van Psikolog
Kaynaklar
American Academy of Pediatrics / HealthyChildren – Signs of Low Self-Esteem: Düşük öz saygının davranışsal belirtileri, ebeveyn kabulü, sorumluluk ve ne zaman destek alınması gerektiği. (HealthyChildren.org)
American Academy of Pediatrics – Communicating Beyond the Family, güncelleme Aralık 2025: Çocukla kabul edici iletişim, spesifik övgü ve koşulsuz kabulün öz saygıyla ilişkisi. (HealthyChildren.org)
American Academy of Pediatrics – Perfectionism: Sonuç veya sabit özellik yerine süreç ve çabaya odaklanan geri bildirim, hata yapma ve gelişim yaklaşımı. (HealthyChildren.org)
American Academy of Pediatrics – Growing Independence: Çocuklara yaşına uygun sorumluluk ve bağımsızlık fırsatları verilmesi. (HealthyChildren.org)
American Academy of Child & Adolescent Psychiatry (AACAP): Çocukluk çağı kaygısında düşük öz saygı, hata yapma korkusu ve özgüven güçlükleri. (AACAP)
