Çocuklarda Sosyal İletişim Becerileri Nelerdir? Nasıl Geliştirilir?
Güncelleme tarihi: 6 gün önce
Bir çocuğun iletişim becerisi yalnızca kaç kelime söylediğiyle ölçülmez.
Çocuk;
Sizinle ilgisini paylaşabiliyor mu?
Bir şeyi göstermek için işaret ediyor mu?
Oyun sırasında sıra alabiliyor mu?
İletişimi başlatıyor mu?
Karşısındaki kişinin söylediklerine yanıt veriyor mu?
Jest, mimik ve kelimeleri birlikte kullanabiliyor mu?
Konuşmanın karşılıklı olduğunu fark ediyor mu?
Bunların tamamı sosyal iletişim becerilerinin bir parçasıdır.
ASHA, sosyal iletişimin ortak dikkat, sosyal karşılıklılık, sıra alma, jestler, yüz ifadeleri, konuşma konusu oluşturma ve sürdürme gibi çok sayıda sözel ve sözel olmayan beceriyi kapsadığını belirtmektedir.
Bu beceriler doğumdan itibaren gelişmeye başlar ve oyun, günlük rutinler ve karşılıklı etkileşimler içinde giderek karmaşık hale gelir.
Sosyal İletişim Nedir?
Sosyal iletişim, bir çocuğun başka insanlarla iletişim kurmak, iletişimi sürdürmek ve ortak bir anlam paylaşmak için kullandığı becerilerin bütünüdür.
Örneğin küçük bir çocuk:
Bir uçağı görür.
Uçağı işaret eder.
Anne veya babasına bakar.
Tekrar uçağa bakar.
“Uçak!” der.
Burada çocuk yalnızca “uçak” kelimesini bilmiyor.
Aynı zamanda:
“Ben bunu gördüm ve senin de benimle birlikte görmeni istiyorum.”
mesajını iletiyor.
Bu, sosyal iletişimin temel parçalarından biri olan ortak dikkate güzel bir örnektir.
ASHA, ortak dikkati sosyal iletişimin önemli bileşenlerinden biri olarak tanımlar.
Sosyal İletişim Hangi Becerileri İçerir?
Sosyal iletişim oldukça geniş bir alandır.
Ortak Dikkat
Çocuğun başka bir kişiyle aynı nesneye, olaya veya deneyime birlikte dikkat etmesidir.
Örneğin çocuk:
Size bir oyuncak gösterebilir,
İlginç bir şeyi işaret edebilir,
Sizin baktığınız yöne bakabilir,
Bir nesne ile sizin aranızda bakışını değiştirebilir.
Ortak dikkat becerileri konuşma başlamadan önce gelişmeye başlar. ASHA'nın sosyal iletişim gelişim basamaklarında ilk yıl içinde bakışı takip etme, ortak dikkat oluşturma ve dikkat yönlendirmek amacıyla jest kullanma gibi davranışlar yer almaktadır.
İletişim Başlatma
Çocuğun yalnızca kendisine bir şey söylendiğinde cevap vermesi değil, kendi isteğiyle iletişim başlatmasıdır.
Örneğin:
“Bak!”
“Anne gel.”
“Araba düştü.”
demesi veya henüz konuşmuyorsa size bir oyuncak getirip göstermesi bir iletişim başlatma davranışıdır.
İletişime Yanıt Verme
Birisi çocuğa:
“Bak, kedi!”
dediğinde kediyi araması;
“Top nerede?”
dendiğinde göstermesi;
veya kendisiyle oyun başlatıldığında oyuna katılması sosyal karşılıklılık açısından önemlidir.
Sıra Alma
İletişim aslında bir çeşit sıra alma sürecidir.
Bir kişi:
Konuşur → diğer kişi dinler → cevap verir.
Bu becerinin temelleri konuşmadan çok önce oluşur.
Bebekle karşılıklı ses çıkarmak bile erken dönem sıra alma davranışlarından biridir.
Amerikan Pediatri Akademisi de karşılıklı ses ve oyun etkileşimlerinin sosyal dil becerilerinin temelini oluşturduğunu belirtmektedir.
Jest ve Beden Dilini Kullanma
İletişim yalnızca kelimelerden oluşmaz.
Çocuklar:
İşaret etme,
El sallama,
Başını evet/hayır şeklinde hareket ettirme,
Bir şeyi size uzatma,
Yüz ifadeleri,
Beden hareketleri
gibi birçok sözel olmayan iletişim biçimi kullanır.
CDC, 2 yaşındaki çocuklarda yalnızca el sallama ve işaret etmenin ötesinde farklı jestlerin kullanılmasını gelişim basamaklarından biri olarak belirtmektedir.
Karşılıklı Konuşma
Çocuk büyüdükçe iletişim:
“Top.”
gibi tek bir kelimeden;
“Top nerede?”
“Bahçede.”
“Kim attı?”
“Baba attı.”
gibi karşılıklı konuşmalara dönüşür.
Bu süreçte çocuk:
Sırasını beklemeyi,
Sorulara cevap vermeyi,
Soru sormayı,
Konuyu sürdürmeyi,
Karşısındaki kişinin söyledikleriyle bağlantılı cevap vermeyi öğrenir.
ASHA sosyal iletişim çerçevesinde konuşma sırası alma, konu başlatma, konu sürdürme ve iletişim kopukluklarını onarma gibi becerileri sosyal iletişimin temel parçaları arasında göstermektedir.
Sosyal İletişim Becerileri Ne Zaman Gelişmeye Başlar?
Sosyal iletişim konuşmadan çok önce başlar.
Bir bebek:
Ebeveyninin sesine yönelir,
Gülümsemeye karşılık verir,
Ses çıkarır,
Yüz ifadelerine tepki verir,
Karşılıklı ses oyunlarına katılır.
Zamanla:
İşaret etmeye,
Bir nesneyi göstermeye,
Dikkatinizi bir şeye yönlendirmeye,
Jest ve kelimeleri birlikte kullanmaya
başlar.
ASHA'nın sosyal iletişim gelişim basamaklarında bu becerilerin birçoğu yaşamın ilk 18 ayında gelişmeye başlayan temel sosyal iletişim davranışları arasında yer almaktadır.
2 Yaşındaki Çocukta Sosyal İletişim Nasıl Olabilir?
İki yaş civarında çocukların sosyal iletişim becerileri hâlâ gelişmektedir.
CDC'nin güncel gelişim basamaklarına göre 2 yaşındaki çocukların çoğu:
Başka bir kişinin üzgün olduğunu fark edebilir,
Yeni bir durumda nasıl tepki vereceğini anlamak için ebeveyninin yüzüne bakabilir,
Kitapta sorulan nesneleri gösterebilir,
En az iki kelimeyi bir araya getirebilir,
Farklı jestler kullanabilir.
Bu yaşta çocukların uzun sohbetler yapması beklenmez.
Ancak başkalarıyla iletişim kurmaya yönelik ilgi ve karşılıklı etkileşimin giderek gelişmesi önemlidir.
Çocuklarda Sosyal İletişim Becerileri Nasıl Desteklenir?
En etkili fırsatlar genellikle terapi masasından önce günlük hayatın içindedir. Çocuklarda sosyal iletişim becerilerini geliştirmek için;
1. Çocuğun İlgisini Takip Edin
Çocuğun dikkatini sürekli sizin seçtiğiniz etkinliğe yönlendirmek yerine bazen onun ilgilendiği şeye katılın.
Çocuk arabaya bakıyorsa:
“Araba gidiyor.”
“Kırmızı araba.”
“Aaa düştü!”
diyebilirsiniz.
Böylece aynı şeye birlikte dikkat etmiş olursunuz.
Bu ortak dikkat için doğal bir fırsattır.
2. Birlikte Oynayın
Oyun çocukların sosyal iletişim becerilerini geliştirebildiği en doğal ortamlardan biridir.
Amerikan Pediatri Akademisi, birlikte oyunun sözel ve sözel olmayan karşılıklı iletişimi desteklediğini vurgulamaktadır.
Örneğin:
Top oyunu
Topu çocuğa yuvarlayın.
Bekleyin.
Çocuk size geri yuvarlasın.
Sonra tekrar siz.
Bu basit oyun:
Benim sıram → senin sıran
mantığını öğretir.
3. Her Boşluğu Konuşarak Doldurmayın
Yetişkinler çocukla iletişim kurarken bazen çok fazla konuşabilir:
“Bu ne?”
“Ne renk?”
“Bana söyle.”
“Şimdi bunu yap.”
“Bak bana.”
Çocuğun iletişim başlatabilmesi için zaman zaman sessizlik ve bekleme süresi gerekir.
Bir etkinliği başlattıktan sonra birkaç saniye bekleyin.
Çocuk:
Size bakabilir,
İşaret edebilir,
Bir ses çıkarabilir,
Oyuncağı size uzatabilir,
Bir kelime söyleyebilir.
Bunların tamamı iletişim girişimidir.
4. Çocuğun İletişim Girişimlerine Cevap Verin
Çocuk konuşmadan da sizinle iletişim kurabilir.
Örneğin çocuk dışarıdaki köpeği işaret ediyor.
Hemen:
“Evet, köpek!”
“Hav hav!”
“Köpek koşuyor.”
diyebilirsiniz.
Burada çocuğa:
“Senin göstermenin bir anlamı var ve ben seninle bunu paylaşıyorum.”
mesajını verirsiniz.
5. Sıra Alma Oyunları Oynayın
Sıra alma sosyal iletişimin temelidir.
Evde kullanılabilecek basit oyunlar:
Top yuvarlama
Blokları sırayla dizme
Arabayı sırayla sürme
Baloncuk üfleme
Yapboz parçalarını sırayla yerleştirme
Sırayla kuleye blok ekleme
Oyunda:
“Benim sıram.”
“Şimdi sen.”
gibi kısa ifadeler kullanılabilir.
6. Taklit Edin
Her zaman çocuğun sizi taklit etmesini beklemeyin.
Önce siz onu taklit edin.
Çocuk:
“Brrr!”
deyip arabayı sürüyorsa siz de:
“Brrr!”
deyin.
Çocuk bloğa vuruyorsa siz de başka bir blokla benzer hareket yapın.
Bu basit yaklaşım çocuğa:
“Senin yaptığını fark ettim ve senin oyununa katılıyorum.”
mesajı verir.
Sonrasında karşılıklı taklit oyunları gelişebilir.
7. Jestleri Destekleyin
Çocuk henüz çok konuşmuyorsa jest kullanımını engellemeyin.
Çocuk suyu işaret ettiğinde:
“Su istiyorsun.”
diyebilirsiniz.
Ama:
“Hayır, söylemeden vermiyorum.”
şeklinde iletişim girişimini reddetmek gerekli değildir.
Jestler iletişimin normal ve önemli parçalarındandır. CDC ve ASHA da jest kullanımını erken sosyal iletişim gelişiminin temel göstergeleri arasında ele almaktadır.
8. Çocuğun Söylediğini Genişletin
Çocuk:
“Araba.”
diyorsa:
“Araba gidiyor.”
Çocuk:
“Kedi.”
diyorsa:
“Kedi uyuyor.”
Çocuk:
“Baba git.”
diyorsa:
“Baba işe gitti.”
şeklinde çocuğun iletişimini bir adım ileri taşıyan doğal modeller verebilirsiniz.
Amaç çocuğa sürekli tekrar yaptırmak değil, doğru dili doğal şekilde duymasını sağlamaktır.
9. Sadece Soru Sormayın, Yorum Yapın
Çocukla oyun sırasında yetişkin iletişimi bazen sorguya dönüşebilir:
“Bu ne?”
“Bu hangi renk?”
“Kaç tane?”
“Kim bu?”
Bunun yerine yorumları artırabilirsiniz:
“Araba çok hızlı.”
“Kedi uyumuş.”
“Bebeğin acıkmış.”
“Vay, kule çok büyük!”
Böylece iletişim sınav olmaktan çıkar ve karşılıklı konuşmaya dönüşür.
10. Duygular Hakkında Konuşun
Sosyal iletişimin ilerleyen aşamalarında çocuk yalnızca insanların ne söylediğini değil, ne hissettiklerini ve neden öyle davrandıklarını da anlamaya başlar.
Günlük yaşamda:
“Çocuk üzülmüş.”
“Çok mutlu görünüyor.”
“Arkadaşının oyuncağını alınca kızdı.”
gibi basit yorumlar yapılabilir.
CDC, 2 yaş civarında başka bir kişinin üzgün veya incinmiş olduğunu fark etmeyi sosyal-duygusal gelişim basamaklarından biri olarak göstermektedir.
11. Kitapları Sosyal İletişim İçin Kullanın
Kitap yalnızca kelime öğretmek için kullanılmaz.
Resimlere bakarken:
“Sence çocuk neden ağlıyor?”
“Bak kedi saklanmış!”
“Nereye gidiyor?”
“Sen olsan ne yapardın?”
gibi yaşa uygun yorumlar ve sorular sosyal düşünmeyi destekleyebilir.
Küçük çocuklarda ise daha basit:
“Bak!”
“Kedi.”
“Kedi uyuyor.”
“Sen de göster.”
gibi ortak dikkat fırsatları oluşturulabilir.
12. Günlük Rutinleri Kullanın
Sosyal iletişim için özel bir aktivite saati oluşturmak şart değildir.
Yemekte
“Bir tane sana, bir tane bana.”
Giyinirken
“Ben çorabı buldum. Sen ayakkabıyı bul.”
Banyoda
“Önce ördek, sonra tekne.”
Parkta
“Çocuk kayıyor. Sen de kaymak ister misin?”
Günlük hayat çok sayıda doğal iletişim fırsatı sunar.
Göz Teması Şart mı?
Sosyal iletişim değerlendirilirken bakış ve göz kullanımı dikkate alınabilecek sözel olmayan iletişim davranışlarından biridir. Ancak sosyal iletişim yalnızca göz temasından ibaret değildir.
ASHA sosyal iletişim bileşenleri arasında:
Bakış,
Jestler,
Yüz ifadeleri,
Beden dili,
Ortak dikkat,
İletişim başlatma,
Karşılıklılık,
Sıra alma
gibi çok sayıda beceriyi birlikte ele almaktadır.
Bu nedenle çocuğu sürekli:
“Bana bak.”
diye zorlamak yerine iletişim kurmak için doğal ve anlamlı nedenler oluşturmak daha işlevsel bir yaklaşım olabilir.
Amaç yalnızca belirli bir davranışı yaptırmak değil, karşılıklı iletişimi geliştirmektir.
Çocuğum Diğer Çocuklarla Oynamıyor. Problem Var mı?
Bu sorunun cevabı yaşa göre değişir.
Küçük çocuklarda başka çocukların yanında oynama ancak henüz tam anlamıyla ortak oyun kuramama normal gelişimin bir parçası olabilir.
Özellikle küçük yaşlarda çocuk:
Diğer çocukları izleyebilir,
Yanlarında oynayabilir,
Onları taklit edebilir,
ancak oyunu uzun süre birlikte sürdüremeyebilir. Amerikan Pediatri Akademisi de küçük çocukların sosyal oyun becerilerinin yaşla birlikte aşamalı olarak geliştiğini belirtmektedir.
Bu nedenle tek başına:
“Arkadaşıyla oynamıyor.”
bilgisi yeterli değildir.
Çocuğun yaşı ve genel sosyal iletişim profili birlikte değerlendirilmelidir.
Sosyal İletişim Güçlüğünün Belirtileri Neler Olabilir?
Her çocuk farklı gelişir. Ancak aşağıdaki davranışlardan birkaçı belirgin ve sürekli olarak görülüyorsa değerlendirme düşünülebilir:
İletişim başlatmanın çok sınırlı olması
Başkalarının iletişim girişimlerine sık sık yanıt vermemesi
Bir şeyi paylaşmak için gösterme veya işaret etmenin sınırlı olması
Karşılıklı oyun kurmakta zorlanması
Sıra almakta belirgin güçlük
Jestleri sınırlı kullanması
Konuşmayı karşılıklı sürdürmekte zorlanması
Sosyal durumlara uygun iletişim kurmakta zorlanması
Konuşma konusunu sürdürme veya değiştirmede güçlük
Karşısındaki kişinin duygu veya bakış açısını anlamakta zorlanması
ASHA sosyal iletişim değerlendirmesinde ortak dikkat, iletişim başlatma, sosyal karşılıklılık, jestler, oyun, yüz ifadeleri ve konuşma becerileri gibi alanların birlikte ele alınmasını önermektedir.
Sosyal İletişim Güçlüğü Otizm Anlamına mı Gelir?
Hayır.
Sosyal iletişimde güçlük tek başına herhangi bir tanı anlamına gelmez.
Sosyal iletişim becerileri birçok gelişimsel özellikten etkilenebilir.
Bir çocuğun:
Dil gelişimi,
Konuşma becerileri,
Dikkati,
duyusal özellikleri,
oyun gelişimi,
genel gelişimi
birlikte değerlendirilmelidir.
Bu nedenle internet üzerindeki tek bir belirti üzerinden çocuk hakkında tanı çıkarmaya çalışmak doğru değildir.
Sosyal iletişimde belirgin farklılıklar gözleniyorsa uygun uzman tarafından kapsamlı değerlendirme yapılması daha sağlıklı olur.
Sosyal İletişim İçin Çocuğu Daha Çok Konuşturmak Yeterli mi?
Hayır.
Bir çocuk çok sayıda kelime veya uzun cümle kullanabilir ancak sosyal iletişimde yine de zorlanabilir.
Örneğin çocuk uzun uzun konuşabilir fakat:
Karşısındaki kişinin konuşmasına fırsat vermeyebilir,
Konuyu takip etmekte zorlanabilir,
Sorulan soruyla bağlantılı cevap vermeyebilir,
Konuşmanın karşılıklı olduğunu fark etmekte zorlanabilir.
Dolayısıyla sosyal iletişim:
“Ne kadar konuşuyor?”
sorusundan daha geniştir.
Önemli sorulardan biri:
“Dili başka insanlarla iletişim kurmak için nasıl kullanıyor?”
olmalıdır.
Sosyal İletişim Değerlendirmesinde Nelere Bakılır?
Çocuğun yaşına ve başvuru nedenine göre:
İletişim başlatma
İletişime yanıt verme
Ortak dikkat
Jestler
Yüz ifadeleri
Sıra alma
Karşılıklı oyun
Taklit
Dil becerileri
Konuşma konusu oluşturma
Konuyu sürdürme
Sosyal problem çözme
Duygu ve bakış açısını anlama
gibi alanlar değerlendirilebilir.
ASHA'nın sosyal iletişim değerlendirme çerçevesinde de bakış, ortak dikkat, paylaşım, iletişim başlatma, sosyal karşılıklılık, jestler, oyun ve konuşma becerileri birlikte ele alınmaktadır.
Ne Zaman Profesyonel Destek Düşünülmeli?
Çocuğunuzun sosyal iletişim gelişimi konusunda belirgin bir endişeniz varsa yalnızca belirli bir yaşa gelmesini beklemek zorunda değilsiniz.
Özellikle:
İnsanlarla iletişim kurmaya çok az girişimde bulunması,
İlgisini başkalarıyla paylaşmasının sınırlı olması,
İletişime yanıt vermekte belirgin zorlanması,
Jest kullanımının çok sınırlı olması,
Oyun ve karşılıklı etkileşimin yaşına göre belirgin sınırlı görünmesi,
Dil gelişiminde de gecikme olması,
Daha önce sahip olduğu iletişim becerilerini kaybetmesi
durumlarında gelişimsel değerlendirme düşünülebilir.
Değerlendirme almak çocuğa otomatik olarak bir tanı konulacağı anlamına gelmez.
Ama çocuğun güçlü olduğu ve desteğe ihtiyaç duyduğu alanları anlamaya yardımcı olur.
Cliniq'te Sosyal İletişim Değerlendirmesi
Cliniq'te sosyal iletişim becerileri değerlendirilirken yalnızca çocuğun:
“Göz teması kuruyor mu?”
veya:
“Kaç kelime söylüyor?”
gibi tek bir davranışına bakılmaz.
Çocuğun:
İletişim başlatması,
İletişime yanıt vermesi,
Ortak dikkati,
Jestleri,
Dil becerileri,
Oyunu,
Taklidi,
Sıra alma becerileri,
Sosyal karşılıklılığı,
Günlük yaşamda iletişimi
bir bütün olarak ele alınır.
İhtiyaca göre Dil ve Konuşma Terapisti, Ergoterapist ve Psikolog birlikte değerlendirme sürecine dahil olabilir.
Amaç çocuğu kalıplara uydurmak değil, onun iletişim kurmasını, ihtiyaçlarını ifade etmesini ve sosyal yaşama daha rahat katılmasını desteklemektir.
Cliniq
Sağlıklı Yaşam Merkezi
Hafiziye, İki Nisan Blv. No:78G
İpekyolu / Van 65100
Telefon:
0432 502 72 22
WhatsApp:
0501 369 43 26
Çalışma Saatleri:
Pazartesi–Cuma: 09:00–20:00
Cumartesi: 09:00–18:00
Sık Sorulan Sorular
Sosyal iletişim becerisi nedir?
Sosyal iletişim; çocuğun dili, jestleri, yüz ifadelerini ve diğer iletişim yollarını başka insanlarla etkileşim kurmak için kullanabilmesidir. Ortak dikkat, iletişim başlatma, cevap verme, sıra alma ve konuşmayı sürdürme bu alanın parçalarıdır.
Ortak dikkat nedir?
İki kişinin aynı nesne veya olay üzerinde dikkatini paylaşmasıdır. Örneğin çocuk gökyüzündeki uçağı işaret edip ebeveynine bakıyorsa, bu deneyimi onunla paylaşmaya çalışıyor olabilir.
Çocuğum göz teması kurmuyor. Bu tek başına problem midir?
Tek bir davranış üzerinden değerlendirme yapılmaz. Göz ve bakış kullanımı sosyal iletişimin bir parçasıdır ancak jestler, ortak dikkat, oyun, iletişime cevap verme ve iletişim başlatma gibi diğer özelliklerle birlikte değerlendirilmelidir.
Çocuğum konuşuyor ama arkadaşlarıyla iletişim kuramıyor. Ne yapmalıyım?
Kelime ve cümle kullanabilmek sosyal iletişim becerilerinin tamamının geliştiği anlamına gelmez. Çocuğun sıra alma, konuşma konusu sürdürme, sosyal ipuçlarını anlama ve sosyal problem çözme becerileri ayrıca değerlendirilebilir.
Sosyal iletişim becerileri evde geliştirilebilir mi?
Günlük oyunlar, sıra alma etkinlikleri, birlikte kitap okuma, çocuğun ilgisini takip etme ve iletişim girişimlerine yanıt verme sosyal iletişimi destekleyebilir. Birlikte oyun özellikle karşılıklı iletişim için önemli doğal fırsatlar sunar.
Çocuğu daha fazla çocukla bir araya getirmek yeterli midir?
Sosyal ortam fırsatları yararlı olabilir ancak çocuğun sosyal iletişimde belirgin güçlüğü varsa yalnızca daha fazla sosyal ortama sokmak her zaman yeterli değildir. Çocuğun hangi becerilerde zorlandığını anlamak önemlidir.
Öneriler
Çocuğum Söyleneni Anlıyor Ama Konuşmuyor: Neden?
Geç Konuşma Nedir? Belirtileri ve Yapılması Gerekenler
Çocuğum Konuşmuyor: Ne Zaman Dil ve Konuşma Terapistine Başvurmalıyım?
Dil ve Konuşma Terapisi
Ergoterapi
Van Dil ve Konuşma Terapisti
Kaynaklar
American Speech-Language-Hearing Association (ASHA) — Sosyal iletişim gelişim basamakları ve sosyal iletişimin temel bileşenleri.
CDC – 2 Yaş Gelişim Basamakları — Jestler, iki kelimelik iletişim ve sosyal-duygusal gelişim basamakları.
American Academy of Pediatrics / HealthyChildren — Birlikte oyun, sıra alma ve iletişim gelişimi.
