Sürekli Zıplayan ve Hareket Eden Çocuklarda Duyusal İhtiyaçlar
Güncelleme tarihi: 11 Eyl
“Bir dakika bile yerinde durmuyor.”
“Sürekli koltuktan atlıyor.”
“Evde her yere tırmanıyor.”
“Koşuyor, dönüyor, zıplıyor; hiç yorulmuyor gibi.”
“Oturarak yemek yemekte bile zorlanıyor.”
Bazı çocuklar çevrelerindeki diğer çocuklara göre çok daha fazla hareket etmek isteyebilir.
Bu durum bazen çocuğun mizacı ve yaşına özgü normal hareket ihtiyacıyla ilişkiliyken, bazı çocuklarda hareket ve vücut farkındalığıyla ilişkili duyusal girdileri yoğun biçimde arama davranışları görülebilir.
Ergoterapide bu davranışlar bazen duyusal arayış olarak tanımlanır.
Ancak önemli bir nokta vardır:
Çocuğun çok hareketli olması tek başına “duyu bütünleme problemi” olduğu anlamına gelmez.
Hareketlilik; yaş, uyku, çevresel koşullar, dikkat, dürtü kontrolü, gelişimsel özellikler ve başka birçok faktörden etkilenebilir.
Bu nedenle önemli soru:
“Çocuk hareketli mi?”
değil,
“Bu hareket ihtiyacı günlük yaşamına, öğrenmesine, güvenliğine ve katılımına nasıl etki ediyor?”
olmalıdır.
Duyusal Arayış Nedir?
Duyusal arayış, kişinin belirli duyusal deneyimleri aktif olarak daha fazla elde etmeye çalışmasıdır.
Bir çocuk özellikle:
Hareket,
Dönme,
Zıplama,
Derin basınç,
İtme ve çekme,
Sert oyun,
Dokunma
gibi duyusal deneyimleri tekrar tekrar arayabilir.
AOTA'nın duyusal işlemleme çerçevesinde “duyusal arayış”, duyusal bilgiyi aktif olarak elde etmeye yönelik işlemleme örüntülerinden biri olarak ele alınır.
Duyusal arayış farklı çocuklarda farklı şekillerde görülebilir.
Hareket Arayan Çocuk Nasıl Davranabilir?
Çocuk:
Sürekli zıplayabilir,
Dönebilir,
Sallanmak isteyebilir,
Koşabilir,
Koltuklara tırmanabilir,
Yüksekten atlayabilir,
Parkta uzun süre hareketli oyuncakları kullanabilir,
Otururken sürekli kıpırdanabilir,
Sandalyede sallanabilir,
Hareket fırsatı bulamadığında huzursuz olabilir.
NHS çocuk ergoterapi kaynaklarında sürekli hareket etme, koşma, sallanma ve hareket fırsatları arama duyusal arayış davranışlarının örnekleri arasında gösterilmektedir.
Sürekli Bir Şeylere Çarpması Ne Anlama Gelebilir?
Bazı çocuklar yalnızca hareket değil, daha yoğun kas ve eklem duyusu sağlayan aktiviteleri de arayabilir.
Örneğin:
Kendini koltuğa bırakabilir,
Duvara veya mobilyaya çarpabilir,
İnsanlara çok sert sarılabilir,
Sert oyunları sevebilir,
Ağır eşyaları taşımak isteyebilir,
İtme ve çekme aktivitelerinden hoşlanabilir.
Bu tür aktiviteler vücudun kas ve eklemlerinden gelen proprioseptif duyusal bilgilerle ilişkilidir.
Propriosepsiyon, vücudumuzun nerede olduğunu ve ne kadar kuvvet kullandığımızı anlamamıza yardımcı olan duyusal sistemlerden biridir.
Duyusal işlemleme yaklaşımlarında proprioseptif ve vestibüler bilgilerin çocuğun hareket, vücut farkındalığı ve günlük aktivitelere katılımıyla ilişkisi değerlendirilir.
Vestibüler Duyu Nedir?
Vestibüler sistem hareket ve dengeyle ilişkili duyusal sistemdir.
Başımızın:
Hangi yönde hareket ettiğini,
Ne kadar hızlı hareket ettiğimizi,
Dengemizi
algılamamıza yardımcı olur.
Bu nedenle:
Salıncak,
Dönme,
Zıplama,
Kaydırak,
Koşma
gibi aktiviteler yoğun vestibüler bilgi oluşturabilir.
Bazı çocuklar bu hareketleri özellikle çok arayabilir.
Başka çocuklar ise tam tersine salıncak veya yüksekten kayma gibi hareketlerden kaçınabilir.
Her iki durum da çocuğun duyusal işlemleme özelliklerinin bir parçası olabilir.
Proprioseptif Duyu Nedir?
Proprioseptif sistem kaslar ve eklemlerden gelen bilgileri kullanarak vücudumuzun konumunu ve hareketini anlamamıza yardımcı olur.
Örneğin:
Bir kutuyu itmek,
Bir şeyi taşımak,
Tırmanmak,
Zıplamak,
Hamur yoğurmak,
Bir şeyi çekmek
kas ve eklemlere duyusal bilgi sağlar.
Bazı çocuklar bu tür “ağır iş” aktivitelerini özellikle tercih edebilir.
Bu çocuklar:
“Beni sık.”
“Üzerime yastık koy.”
gibi taleplerde bulunabilir veya sert fiziksel oyunlardan hoşlanabilir.
Her Hareketli Çocuk Duyusal Arayış İçinde midir?
Hayır.
Özellikle küçük çocukların doğal olarak çok hareket etmesi beklenir.
Bir çocuk:
Parkta koşuyor,
Evde oyun oynuyor,
Zıplamayı seviyor
diye duyusal işlemleme güçlüğü olduğu söylenemez.
Daha önemli olan hareketin bağlama uygun olup olmadığıdır.
Örneğin çocuk parkta uzun süre koşuyor ancak:
Yemekte oturabiliyor,
Yaşına uygun etkinliğe katılabiliyor,
Uyuyabiliyor,
Güvenlik kurallarına uyabiliyor,
Gerektiğinde sakinleşebiliyorsa,
yüksek hareket ihtiyacı günlük yaşam açısından problem oluşturmayabilir.
Ne Zaman Hareket İhtiyacı Dikkat Çekici Hale Gelir?
Örneğin çocuk:
Yemek boyunca oturamıyorsa,
Sınıftaki aktivitelere katılamıyorsa,
Sürekli tehlikeli yerlere tırmanıyorsa,
Hareket etmesine izin verilmediğinde yoğun şekilde zorlanıyorsa,
Hareket ihtiyacı öğrenmesini etkiliyorsa,
Diğer çocuklarla oyununu bozuyorsa,
Sürekli insanlara veya eşyalara çarpıyorsa,
Günlük rutinleri tamamlamakta zorlanıyorsa,
hareket davranışlarının nedenini daha ayrıntılı anlamak yararlı olabilir.
NHS çocuk ergoterapi hizmetleri de özellikle çocuğun hareket arayışının günlük aktiviteleri veya okul katılımını engellediği durumları değerlendirme açısından önemli görmektedir.
Çok Hareketli Çocuk ile Duyusal Arayış Arasındaki Fark Nedir?
Bu ayrımı yalnızca gözlemle yapmak her zaman mümkün değildir.
Örneğin iki çocuk da sürekli sınıfta kalkıyor olabilir.
Birinci çocuk
Uzun süre oturduğunda hareket ihtiyacı hissediyor ve kısa bir hareket molasından sonra etkinliğe daha rahat dönebiliyor.
İkinci çocuk
Hareket etse bile dikkatini düzenlemekte, yönergeleri takip etmekte ve dürtülerini kontrol etmekte belirgin güçlük yaşıyor.
Dışarıdan davranış aynı görünebilir:
“Yerinde durmuyor.”
Ancak altta yatan neden aynı olmayabilir.
Bu nedenle davranışın:
Ne zaman başladığı,
Nerede görüldüğü,
Hangi aktivitelerde arttığı,
Nelerin yardımcı olduğu
önemlidir.
Duyusal Arayış ile DEHB Aynı Şey mi?
Hayır.
Duyusal arayış ile DEHB farklı kavramlardır.
Ancak bazı davranışları birbirine benzeyebilir:
Sürekli hareket
Kıpırdanma
Yerinden kalkma
Koşma
Dikkatin dağılması
Bir aktiviteden diğerine geçme
Bu nedenle yalnızca:
“Çok hareketli.”
gözleminden hareketle ne DEHB ne de duyusal işlemleme güçlüğü sonucu çıkarılmalıdır.
Aynı çocukta birden fazla özellik de bulunabilir.
Değerlendirmede çocuğun duyusal işlemleme örüntülerinin yanı sıra dikkat, günlük yaşam, davranış ve genel gelişim özellikleri de ele alınmalıdır.
Çocuğum Sürekli Zıplıyor. Engellemeli miyim?
Her zıplama davranışını engellemek gerekli değildir.
Sürekli hareket eden çocuk hareket yoluyla:
Eğleniyor,
Bedensel ihtiyaçlarını karşılıyor,
Kendini düzenliyor
olabilir.
Ancak hareket:
Güvenli değilse,
Mobilyalara zarar veriyorsa,
Başka insanların güvenliğini etkiliyorsa,
Günlük aktivitelerin yapılmasını engelliyorsa,
hareket için daha uygun alternatifler oluşturulabilir.
Amaç:
“Hiç zıplamasın.”
değil;
“Hareket ihtiyacını güvenli ve işlevsel şekilde karşılayabilsin.”
olmalıdır.
Hareket Molaları Yardımcı Olabilir mi?
Bazı çocuklarda evet.
Özellikle uzun süre oturma gerektiren aktiviteler arasında kısa ve amaçlı hareket fırsatları yararlı olabilir.
NHS çocuk ergoterapi kaynakları sürekli hareket arayan bazı çocuklarda:
Yürüme,
Koşma,
Zıplama,
Sekme,
Hareketli şarkılar,
Günlük görevler içinde hareket
gibi aktivitelerin gün içine yerleştirilebileceğini belirtmektedir.
Örneğin çocuk:
Masaya tabak taşıyabilir,
Oyuncak kutusunu yerine götürebilir,
Çamaşır sepetini itmeye yardım edebilir,
Bahçede kısa bir hareket molası yapabilir.
Böylece hareket yalnızca amaçsız bir aktivite değil, günlük yaşamın doğal bir parçası olur.
“Ağır İş” Aktiviteleri Nedir?
Ergoterapi dilinde “ağır iş” ifadesi bazen kas ve eklemlerden yoğun proprioseptif bilgi sağlayan aktiviteler için kullanılır.
Çocuk için bunlar:
İtme
Çekme
Taşıma
Tırmanma
Yoğurma
Emekleme
Zıplama
gibi aktiviteler olabilir.
Örneğin:
Oyuncak kutusunu birlikte taşımak
çocuğa hem günlük bir sorumluluk hem de hareket fırsatı sağlar.
Ancak internette görülen her “ağır iş listesi” her çocuk için otomatik olarak uygun değildir.
Çocuğun yaşına, fiziksel özelliklerine ve ihtiyacına göre seçilmelidir.
Trambolin Duyu Bütünleme Terapisi midir?
Hayır.
Bir çocuğun trambolinde zıplaması tek başına “duyu bütünleme terapisi” değildir.
Benzer şekilde:
Salıncak,
terapi topu,
dönme ekipmanları
kullanmak da tek başına profesyonel duyu bütünleme müdahalesi anlamına gelmez.
AOTA, Ayres Duyu Bütünleme yaklaşımının değerlendirme sonrasında, ihtiyacın belirlenmesi halinde, eğitimli ergoterapi profesyonelleri tarafından bireyselleştirilmiş ve belirli uygulama ilkelerine uygun biçimde uygulanması gerektiğini belirtmektedir.
Bu ayrım Cliniq'in içeriklerinde özellikle korunmalıdır.
Evde “Duyu Diyeti” Yapmalı mıyız?
İnternette her çocuk için hazırlanmış:
“Sabah 10 kez zıpla.”
“5 dakika dön.”
“Yastıkların arasına gir.”
gibi programlar görülebilir.
Ancak duyusal ihtiyaçlar çocuktan çocuğa farklıdır.
Bir çocuk için faydalı görünen hareket başka bir çocukta:
Daha fazla uyarılmaya,
Baş dönmesine,
Huzursuzluğa
neden olabilir.
Bu nedenle amaç rastgele çok fazla duyusal aktivite yapmak değil, çocuğun hangi durumlarda neye ihtiyaç duyduğunu anlamaktır.
NHS ergoterapi yaklaşımında da stratejiler çocuğun duyusal örüntülerini ve günlük aktivitelere katılımını desteklemek için kullanılır; çevreyi düzenleme, görevi uyarlama ve çocuğun kendi ihtiyaçlarını yönetmesini destekleme temel amaçlardandır.
Çocuğun Hareket İhtiyacını Evde Nasıl Destekleyebilirsiniz?
1. Hareket için uygun alan oluşturun
Çocuğun sürekli:
“Koşma.”
“Zıplama.”
“Oraya çıkma.”
uyarıları alması yerine güvenli hareket alanları belirlenebilir.
Örneğin:
“Koltuğun üstünden atlamak yok ama burada minderlerin üzerinde zıplayabilirsin.”
gibi net bir alternatif sunulabilir.
2. Gün içine hareket fırsatları ekleyin
Hareket ihtiyacı çok yüksek bir çocuktan uzun süre hareketsiz kalmasını beklemek yerine günlük rutinlere kısa hareket fırsatları eklenebilir.
Örneğin:
Evden çıkmadan birkaç dakika hareket,
Uzun masa etkinliği öncesi aktif oyun,
Ödev sırasında kısa molalar,
Açık hava oyunu
planlanabilir.
3. Hareketi günlük görevlere dönüştürün
Çocuğun hareket ihtiyacını işlevsel kullanabilirsiniz.
Örneğin:
Market poşetlerini taşımaya yardım etme,
Oyuncakları toplama,
Çamaşır sepetini taşıma,
Kitapları rafa götürme,
Sulama kabını taşıma.
Bu tür hareketler aynı zamanda bağımsızlık ve sorumluluk becerilerini de destekler.
4. Aktiviteden sonra ne olduğunu gözlemleyin
Çocuğunuz 10 dakika hareket ettikten sonra:
Daha mı sakin?
Daha mı organize?
Daha mı hareketli?
Oturarak aktiviteye daha rahat mı katılıyor?
Bu gözlem önemlidir.
Çünkü aynı hareket her çocukta aynı etkiyi oluşturmayabilir.
5. Çocuğun beden sinyallerini fark etmesine yardım edin
Büyüdükçe çocuk:
“Vücudum hareket etmek istiyor.”
“Biraz koşmaya ihtiyacım var.”
gibi kendi ihtiyaçlarını fark etmeyi öğrenebilir.
Uzun vadede amaç yetişkinin sürekli çocuğu düzenlemesi değil, çocuğun kendi bedenini daha iyi tanımasıdır.
Nelerden Kaçınmak Faydalı Olabilir?
Çocuğu sürekli “yaramaz” olarak tanımlamak
Çocuğun hareket davranışının altında bir ihtiyaç veya güçlük bulunabilir.
Her hareketi duyusal problem olarak görmek
Çocuklar hareket etmek için yaratılmıştır. Hareket tek başına problem değildir.
İnternetten rastgele duyusal program uygulamak
Her strateji her çocukta aynı sonucu oluşturmaz.
Tehlikeli hareketleri “duyusal ihtiyacı var” diye serbest bırakmak
Duyusal ihtiyaç güvenlik kurallarını ortadan kaldırmaz.
Hareketi tamamen engellemeye çalışmak
Özellikle hareket ihtiyacı yüksek çocuklarda sürekli hareketsizlik talep etmek günlük yaşamı daha da zorlaştırabilir.
Ne Zaman Ergoterapi Değerlendirmesi Düşünülmeli?
Çocuğun hareket ihtiyacı:
Okul etkinliklerine katılmasını engelliyorsa,
Yemek sırasında ciddi güçlük yaratıyorsa,
Öz bakım rutinlerini etkiliyorsa,
Sürekli güvenlik riski oluşturuyorsa,
Oyuna katılımını bozuyorsa,
Aile yaşamını belirgin şekilde etkiliyorsa,
Çocuk hareket olmadan kendisini düzenlemekte çok zorlanıyorsa,
ergoterapi değerlendirmesi düşünülebilir.
Ergoterapi hizmetlerinde temel ölçütlerden biri, duyusal veya motor özelliklerin çocuğun ev, okul ve toplum içindeki günlük aktivitelere katılımını etkileyip etkilemediğidir.
Ergoterapist Değerlendirmede Neye Bakar?
Ergoterapist yalnızca çocuğun:
“Ne kadar hareketli olduğuna”
bakmaz.
Şunları değerlendirebilir:
Hangi hareketleri aradığı,
Hareketin ne zaman arttığı,
Hareketten sonra nasıl değiştiği,
Denge ve koordinasyonu,
Motor planlaması,
Vücut farkındalığı,
Dikkat ve aktiviteye katılımı,
Öz düzenleme becerileri,
Günlük yaşam aktiviteleri,
Ev ve okul ortamındaki işlevselliği.
Royal Free London'ın çocuk ergoterapi hizmetinde de hareket arama, kıpırdanma, motor planlama, denge ve postür gibi alanlar duyusal değerlendirme içinde ele alınmaktadır.
Cliniq'te Duyusal Hareket İhtiyacı Değerlendirmesi
Cliniq'te çok hareketli bir çocuk için doğrudan:
“Duyu bütünleme problemi var.”
sonucuna gidilmez.
Öncelikle:
Çocuğun yaşı,
Günlük yaşamı,
Hareket örüntüsü,
Duyusal özellikleri,
Dikkati,
Motor becerileri,
Öz düzenlemesi,
Ev ve okul katılımı
birlikte ele alınır.
Ergoterapist çocuğun hareket ihtiyacının hangi aktivitelerde işlevsel, hangi durumlarda günlük yaşamı zorlaştırıcıolduğunu anlamaya çalışır.
Gerektiğinde psikolog, fizyoterapist veya diğer ilgili uzmanlarla birlikte değerlendirme yapılabilir.
Amaç çocuğu:
“Daha az hareket eden bir çocuk”
haline getirmek değil;
hareket ihtiyacını güvenli biçimde yönetebilmesini ve günlük yaşama daha rahat katılabilmesini desteklemektir.
Cliniq
Sağlıklı Yaşam Merkezi
Hafiziye, İki Nisan Blv. No:78G
İpekyolu / Van 65100
Telefon:
0432 502 72 22
WhatsApp:
0501 369 43 26
Çalışma Saatleri:
Pazartesi–Cuma: 09:00–20:00
Cumartesi: 09:00–18:00
Sık Sorulan Sorular
Çocuğum sürekli zıplıyor. Duyu bütünleme problemi mi var?
Tek başına sürekli zıplamak böyle bir sonuca varmak için yeterli değildir. Çocuğun yaşına, diğer davranışlarına ve hareket ihtiyacının günlük yaşamını ne kadar etkilediğine bakılmalıdır.
Duyusal arayış nedir?
Duyusal arayış kişinin belirli duyusal deneyimleri aktif olarak daha fazla elde etmeye çalışmasıdır. Çocuklarda hareket, dönme, zıplama, sert oyun veya yoğun dokunma arayışı şeklinde görülebilir.
Sürekli hareket eden çocukta DEHB mi vardır?
Hayır. Hareketlilik tek başına DEHB anlamına gelmez. Duyusal ihtiyaçlar, gelişim, dikkat, dürtü kontrolü, uyku ve çevresel faktörler birlikte değerlendirilmelidir.
Çocuğun hareket etmesine izin vermek onu daha hareketli yapar mı?
Her çocukta aynı sonuç görülmez. Bazı çocuklarda planlı hareket fırsatları sonrasında oturarak etkinliğe katılım kolaylaşabilir. Bu nedenle çocuğun aktivite öncesi ve sonrasındaki davranışını gözlemlemek önemlidir. NHS çocuk ergoterapi hizmetleri de bazı hareket arayan çocuklar için düzenli hareket molalarını önermektedir.
Trambolin duyu bütünleme terapisi midir?
Hayır. Trambolin yalnızca bir hareket aktivitesidir. Profesyonel duyusal bütünleme müdahalesi değerlendirmeye dayalı, bireyselleştirilmiş ve eğitimli ergoterapi profesyonelleri tarafından yürütülen daha kapsamlı bir yaklaşımdır.
Çocuğuma evde duyu diyeti uygulamalı mıyım?
İnternetten standart bir program seçmek yerine çocuğun hangi duyusal girdilere nasıl yanıt verdiğini anlamak daha güvenlidir. Belirgin günlük yaşam güçlüğü varsa ergoterapi değerlendirmesi alınabilir.
Öneriler
Duyu Bütünleme Bozukluğu Nedir? Belirtileri Nelerdir?
Çocuğum Sese, Dokunmaya veya Kıyafetlere Çok Hassas: Neden?
Çocuklarda Dikkat Eksikliği Belirtileri
Çocuğum Kalem Tutmakta Zorlanıyor
Ergoterapi Nedir?
Van Ergoterapist
Kaynaklar
American Occupational Therapy Association (AOTA) — Çocuklarda duyusal işlemleme örüntüleri, duyusal arayış, proprioseptif ve vestibüler işlemleme ile bireyselleştirilmiş ergoterapi yaklaşımı.
South Warwickshire University NHS Foundation Trust — Hareket arayışının günlük yaşam ve okul katılımını etkilediği durumlar.
Doncaster and Bassetlaw Teaching Hospitals NHS — Sürekli hareket arayan çocuklarda günlük hareket fırsatları ve amaçlı hareket önerileri.
West Suffolk NHS Foundation Trust — Duyusal işlemleme farklılıkları, sekiz duyusal sistem ve günlük yaşama katılım yaklaşımı.
Royal Free London — Duyusal arayış, hareket, motor planlama, denge ve postürle ilişkili çocuk ergoterapi değerlendirmesi.
