Bakım Veren Tükenmişliği Nedir?
Bakım veren tükenmişliği, uzun süre boyunca başka bir kişinin fiziksel, duygusal veya günlük yaşam ihtiyaçlarını karşılayan kişinin giderek fiziksel ve zihinsel olarak yorulmasını tanımlamak için kullanılan bir ifadedir. Sürekli yorgunluk, sabırsızlık, öfke, uyku sorunları, sosyal hayattan uzaklaşma ve bakım sorumluluğunu artık taşıyamıyormuş gibi hissetme görülebilir.
Bir eşin, anne veya babanın, kronik hastalığı bulunan bir yakının ya da günlük yaşamında desteğe ihtiyaç duyan bir kişinin bakımını üstlenmek anlamlı ve değerli olabilir. Aynı zamanda uzun süreli bakım fiziksel, psikolojik, sosyal ve ekonomik yük oluşturabilir. WHO ve diğer sağlık kuruluşları, yoğun bakım sorumluluğunun bakım veren kişinin kendi fiziksel ve ruhsal sağlığını etkileyebileceğini vurgulamaktadır.
Tükenmişlik yaşamak kişinin bakım verdiği kişiyi sevmediği veya yeterince iyi bir bakım veren olmadığı anlamına gelmez. Daha önemli soru, bakım yükünün kişinin mevcut zamanı, enerjisi ve destek kaynaklarını aşıp aşmadığıdır.
Bakım Veren Tükenmişliği Bir Hastalık mı?
Bakım veren tükenmişliği tek başına resmi bir psikiyatrik tanı değildir.
“Caregiver burnout” veya bakım veren tükenmişliği, bakım sorumluluğunun uzun süreli fiziksel ve duygusal yükünü anlatmak için yaygın biçimde kullanılan bir kavramdır.
Bu süreçte kişi aynı zamanda:
Yoğun stres,
Kaygı,
Uyku problemi,
Depresif belirtiler
yaşayabilir.
Ancak tükenmişlik ile depresyon aynı şey değildir. Birbirleriyle örtüşebilir ve bazı kişilerde birlikte bulunabilir.
Bu nedenle belirtiler yoğun veya uzun süreliyse yalnızca:
“Bakım vermekten yoruldum.”
şeklinde değerlendirilmemelidir.
Bakım Veren Tükenmişliğinin Belirtileri Nelerdir?
Belirtiler kişiden kişiye değişebilir.
En sık görülebilecek işaretler arasında:
Sürekli fiziksel yorgunluk,
Zihinsel olarak tükenmiş hissetme,
Sabırsızlık ve tahammülsüzlük,
Daha kolay öfkelenme,
Uykuya dalmakta veya uykuyu sürdürmekte zorlanma,
Eskiden keyif alınan şeylere ilginin azalması,
Sosyal ilişkilerden uzaklaşma,
Sürekli endişeli hissetme,
Kendine zaman ayırdığında suçluluk duyma,
Bakım sorumluluklarını yetiştirememe hissi,
Baş ağrısı veya kas ağrıları gibi stresle ilişkili fiziksel şikâyetler
yer alabilir. Uzun süreli bakım stresi kişinin uyku, ruh hali ve genel sağlık durumunu etkileyebilir.
Normal Bakım Yorgunluğu ile Tükenmişlik Arasındaki Fark Nedir?
Yoğun bir bakım gününden sonra yorulmak beklenebilir.
Örneğin gece boyunca hastanede kalmış veya gün içinde birçok sağlık randevusunu koordine etmiş bir kişinin:
“Bugün çok yoruldum.”
demesi tek başına tükenmişlik anlamına gelmez.
Daha dikkat çekici olan durum, yorgunluğun:
Günler veya haftalar boyunca devam etmesi,
Dinlenmeyle yeterince düzelmemesi,
Öfke ve tahammülsüzlüğün artması,
Kişinin kendi ihtiyaçlarını sürekli ertelemesi,
Günlük işlevselliğin etkilenmesi
gibi daha kalıcı bir örüntüye dönüşmesidir.
Bakım Veren Stresi ile Bakım Veren Tükenmişliği Aynı mı?
Tam olarak aynı değildir.
Bakım veren stresi, bakım sorumluluklarının oluşturduğu fiziksel ve psikolojik baskıyı ifade eder.
Örneğin:
Çok sayıda randevu organize etmek,
Gece sık uyanmak,
İlaç takibi yapmak,
Kişisel bakım sağlamak,
Mali sorumluluklarla ilgilenmek
stres oluşturabilir.
Bu stres uzun süre devam eder ve yeterli destek sağlanmazsa kişi giderek daha yoğun fiziksel ve duygusal tükenmişlik yaşayabilir.
Kimlerde Bakım Veren Tükenmişliği Riski Daha Yüksek Olabilir?
Bakım yükü herkeste aynı değildir.
Stresi artırabilecek durumlar arasında:
Bakım verilen kişiyle aynı evde yaşamak,
Günün büyük bölümünde bakım vermek,
Gece bakım ihtiyacının bulunması,
Başka kişilerden yeterli destek alamamak,
Aynı zamanda çalışmak,
Çocuk veya başka aile üyelerinden de sorumlu olmak,
Maddi sorunlar yaşamak,
Kendi sağlık problemlerini yönetmek,
Bakım konusunda yeterli bilgi veya eğitim almamış olmak,
Tüm sorumluluğun tek kişide olduğunu hissetmek
yer alabilir.
Özellikle sürekli gözetim gerektiren bakım süreçlerinde yük daha ağır olabilir.
Demans Hastasına Bakım Vermek Neden Zorlayıcı Olabilir?
Demans yaşayan bir kişinin bakımında yalnızca fiziksel yardım gerekmeyebilir.
Bakım veren kişi aynı zamanda:
Unutkanlık,
Tekrarlayan sorular,
Yönelim sorunları,
Uyku değişiklikleri,
İletişim güçlükleri,
Davranış değişiklikleri
ile ilgilenmek durumunda kalabilir.
Bu süreç uzun sürdüğünde bakım veren kişinin sosyal, fiziksel ve psikolojik sağlığı etkilenebilir. WHO bu nedenle demans bakım verenleri için psikoeğitim, psikososyal destek ve gerektiğinde bakım molalarının değerlendirilmesini önermektedir.
Bakım Veren Kişi Neden Kendine Zaman Ayırmakta Zorlanır?
En önemli nedenlerden biri suçluluk olabilir.
Kişi:
“Ben dinlenirken ona kim bakacak?”
veya:
“O hasta olduğu halde benim dışarı çıkmam doğru değil.”
diye düşünebilir.
Başka bir neden ise kontrolü bırakmakta zorlanmaktır.
Örneğin:
“Onun neye ihtiyacı olduğunu sadece ben biliyorum.”
düşüncesi bütün bakım sorumluluklarının tek kişide kalmasına neden olabilir.
Bu düşünceler anlaşılabilir ancak bakım aylar veya yıllar boyunca devam edecekse bütün sorumluluğun tek kişi tarafından sürdürülebilmesi her zaman gerçekçi olmayabilir.
Kendine Zaman Ayırmak Bencillik mi?
Hayır.
Bakım veren kişinin:
Uyuması,
Sağlık kontrollerine gitmesi,
Arkadaşlarıyla görüşmesi,
Dinlenmesi,
Kendi günlük yaşamını sürdürebilmesi
bakım sürecinin dışında bırakılması gereken ihtiyaçlar değildir.
WHO'nun bakım verenlere yönelik yaklaşımında sosyal destek, kişinin kendi fiziksel ve ruhsal sağlığıyla ilgilenmesi ve gerektiğinde başkalarından yardım istemesi özellikle vurgulanmaktadır.
Bakım Verenlerde Suçluluk Neden Görülür?
Suçluluk farklı şekillerde ortaya çıkabilir.
Kişi:
Yeterince iyi bakım vermediğini,
Daha sabırlı olması gerektiğini,
Dinlenmeye hakkı olmadığını,
Öfkelendiği için kötü biri olduğunu
düşünebilir.
Ancak bakım verme kapasitesi sınırsız değildir.
Bir kişinin ihtiyaçları arttığında bakım sisteminin de buna göre değişmesi gerekebilir.
Amaç:
“Daha fazla dayanmak”
değil, bakımın sürdürülebilir bir şekilde paylaşılmasını sağlamaktır.
Öfkelenmek Bakım Veren Tükenmişliğinin Belirtisi Olabilir mi?
Olabilir.
Uzun süre:
Uykusuz kalmak,
Sürekli tetikte olmak,
Aynı sorumlulukları tekrar tekrar yerine getirmek,
Yeterli destek alamamak
kişinin tahammül seviyesini azaltabilir.
Kişi daha önce sakin karşılayabildiği durumlara:
Bağırarak,
Sert konuşarak,
Yoğun öfkeyle
tepki vermeye başlayabilir.
Bu değişiklikler sıklaşıyorsa bakım yükünün yeniden değerlendirilmesi önemlidir.
Bakım Veren Kişinin “Artık Dayanamıyorum” Demesi Önemli mi?
Evet.
Bu ifade hafife alınmamalıdır.
Her zaman ciddi bir ruhsal bozukluk anlamına gelmez ancak kişinin mevcut bakım yükünün sınırlarına yaklaştığını gösterebilir.
Özellikle:
Sürekli ağlama,
Kontrol edilemeyen öfke,
Umutsuzluk,
Yoğun uyku problemi,
Günlük işlevlerde belirgin bozulma
eşlik ediyorsa profesyonel destek düşünülmelidir.
Bakım Verenlerde Uyku Problemleri Neden Sık Görülebilir?
Bazı bakım verenler gece boyunca:
Tuvalet ihtiyacını,
İlaç saatlerini,
Ağrıyı,
Düşme riskini,
Demans yaşayan kişinin gece hareketlerini
takip etmek zorunda kalabilir.
Kişi yatağa girdiğinde bile:
“Ya bir şey olursa?”
düşüncesi nedeniyle tam olarak dinlenemeyebilir.
Uzun süren uyku bozukluğu:
Dikkati,
Duygu düzenlemeyi,
Enerjiyi,
Günlük işlevselliği
etkileyebilir.
Bakım verenlerde uyku sorunları önemli bir sağlık konusu olarak değerlendirilmelidir.
Bakım Veren Kişinin Kendi Sağlığını İhmal Etmesi Yaygın mı?
Olabilir.
Kişi bakım verdiği yakının:
Doktor randevularını,
İlaçlarını,
Beslenmesini,
Egzersizini
yakından takip ederken kendi ihtiyaçlarını erteleyebilir.
Örneğin:
“Şu an benim doktora gidecek zamanım yok.”
diyebilir.
Ancak uzun süre kendi sağlık kontrollerinin, uykunun, beslenmenin veya fiziksel aktivitenin ihmal edilmesi bakım veren kişinin sağlığını da etkileyebilir. CDC ve NIA, bakım verenlerin kendi sağlık ihtiyaçlarını gözden kaçırabildiğini belirtmektedir.
Bakım Vermek Sosyal İzolasyona Neden Olabilir mi?
Evet.
Kişi:
Evden ayrılamadığı,
Planlarını sürekli iptal ettiği,
Bakım verecek başka biri olmadığı
için arkadaşlarıyla veya ailesiyle daha az görüşebilir.
Zamanla sosyal çevre daralabilir.
Sosyal destek yalnızca:
“Biriyle konuşmak”
değildir.
Aynı zamanda:
Yemek hazırlamak,
Alışveriş yapmak,
Bir randevuya eşlik etmek,
Birkaç saat bakım sorumluluğunu devralmak
gibi pratik destekler de bakım yükünü azaltabilir.
Bakım Veren Tükenmişliği Depresyona Dönüşebilir mi?
Bakım stresi ve depresyon aynı şey değildir ancak bakım verenlerde depresif belirtiler görülebilir.
Özellikle:
Günün büyük bölümünde çökkünlük,
Eskiden keyif alınan aktivitelerden artık keyif alamama,
Yoğun değersizlik veya umutsuzluk,
Uyku ve iştah değişiklikleri,
Günlük sorumlulukları sürdürememe
gibi belirtiler devam ediyorsa depresyon açısından değerlendirme gerekebilir.
NICE, özellikle demans hastalarına bakım veren kişilerde depresyon riskinin dikkate alınmasını önermektedir.
Bakım Yükü Nasıl Azaltılabilir?
İlk hedef her zaman:
“Daha iyi dayanmalıyım.”
olmamalıdır.
Önce bakım yükünün hangi parçalardan oluştuğu belirlenebilir.
Örneğin:
Kişisel bakım,
Yemek,
İlaçlar,
Ev işleri,
Hastane randevuları,
Ulaşım,
Gece gözetimi,
Mali işler
ayrı ayrı düşünülebilir.
Ardından hangi görevlerin başka kişilerle paylaşılabileceği değerlendirilebilir.
Yardım İsterken Nasıl Daha Net Olunabilir?
Genel:
“Bana biraz yardım edin.”
talebi yerine daha somut istekler daha işlevsel olabilir.
Örneğin:
“Salı günü hastane randevusuna sen götürebilir misin?”
“Cumartesi iki saat yanında kalabilir misin?”
“Bu hafta alışverişi sen yapabilir misin?”
“İlaç listesini sen takip edebilir misin?”
gibi.
WHO da bakım verenlerin ihtiyacı olan yardım türünü açık biçimde ifade etmesini ve bakım görevlerine başka kişilerin dahil edilmesini önermektedir.
Bakım Molası Neden Önemlidir?
Bakım molası veya uluslararası kaynaklarda kullanılan adıyla respite care, bakım veren kişinin geçici olarak bakım sorumluluğundan uzaklaşabilmesine imkân veren destekleri ifade eder.
Bu:
Bir aile üyesinin birkaç saat bakım vermesi,
Evde profesyonel destek,
Gündüz bakım hizmetleri,
Uygun koşullarda kısa süreli bakım hizmetleri
şeklinde olabilir.
NICE, bakım verenlerle düzenli olarak bakım molalarının öneminin konuşulmasını önermektedir.
Bakım molasının yalnızca kişi tamamen tükenmiş hale geldikten sonra kullanılması gerekmez.
Küçük Molalar Yeterli mi?
Bazen yardımcı olabilir ancak bakım yükü çok yüksekse yalnızca kısa kişisel bakım önerileri yeterli değildir.
Örneğin günde 20 saat sorumluluk taşıyan bir kişiye yalnızca:
“Biraz yürüyüş yap.”
demek temel problemi çözmez.
Bu durumda asıl ihtiyaç:
Bakım görevlerini paylaşmak,
Profesyonel destek sağlamak,
Gece bakımını düzenlemek,
Aile üyelerini sürece dahil etmek
olabilir.
Dolayısıyla bakım veren tükenmişliği yalnızca kişinin stres yönetimi becerileri üzerinden değerlendirilmemelidir.
Bakım Veren Kişi İçin Psikolojik Destek Ne Sağlayabilir?
Psikolojik destek bakım sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
Ancak kişinin:
Suçluluk duygusunu,
Öfkesini,
Kaygısını,
Kendi sınırlarını,
Yardım istemekte zorlanmasını,
Aile içindeki rol değişikliklerini,
Kayıp ve yas duygularını
ele almasına yardımcı olabilir.
Özellikle bakım sürecinin kişinin yaşamının tamamını kaplamaya başladığı durumlarda kişinin kendi ihtiyaçlarını yeniden fark etmesi önemli olabilir.
Demans bakım verenleri açısından WHO, psikoeğitim, danışmanlık/psikoterapi ve çok bileşenli psikososyal müdahaleleri destekleyen öneriler yayımlamıştır.
Bakım Verenler İçin Destek Grubu Faydalı Olabilir mi?
Bazı kişiler için evet.
Benzer süreçleri yaşayan kişilerle görüşmek:
Yalnızlık hissini azaltabilir,
Deneyim paylaşımına imkân verebilir,
Pratik bakım yöntemleri hakkında fikir sağlayabilir,
Duygusal destek oluşturabilir.
Ancak destek grubu herkes için uygun olmak zorunda değildir.
Bireysel psikolojik destek, aile desteği ve sosyal hizmetler de ihtiyaca göre değerlendirilebilir.
Bakım Veren Tükenmişliğinde Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?
Bakım veren kişinin:
Sürekli ve açıklanamayan yorgunluğu,
Uzun süren uyku problemi,
Belirgin kilo değişikliği,
Sık baş ağrısı veya başka fiziksel yakınmaları,
Mevcut kronik hastalıklarında kötüleşme
varsa kendi sağlık durumunu da değerlendirmesi önemlidir.
Her fiziksel belirtiyi strese bağlamak doğru değildir.
Ne Zaman Acil Yardım Gerekebilir?
Bakım veren kişi:
Kendisine zarar vermeyi düşünüyorsa,
Bakım verdiği kişiye zarar vermekten korkuyorsa,
Öfkesini kontrol edemeyeceğini düşünüyorsa,
Kişinin bakımını artık güvenli biçimde sürdüremiyorsa
durum ertelenmemelidir.
Kişinin ve bakım verilen kişinin güvenliği önceliklidir. Yakın ve acil risk varsa 112 Acil veya uygun acil sağlık hizmetiyle iletişime geçilmelidir.
Bakım Veren Tükenmişliğinde Sık Yapılan Hatalar
Her Şeyi Tek Başına Yapmaya Çalışmak
Bakım ihtiyacı arttıkça tek kişinin kapasitesi yeterli olmayabilir.
Yardım İstemek İçin Krizi Beklemek
Destek, kişinin tamamen tükenmesinden önce planlanabilir.
Kendi Sağlığını Sürekli Ertelemek
Bakım veren kişinin sağlık ihtiyaçları da önemlidir.
Öfke ve Yorgunluğu Görmezden Gelmek
Sürekli tahammülsüzlük veya yoğun tükenmişlik bakım sisteminin yeniden değerlendirilmesi gerektiğini gösterebilir.
Dinlenirken Suçluluk Duymak
Mola vermek bakım sorumluluğunu terk etmek anlamına gelmez.
Bakım Veren Tükenmişliği İçin Ne Zaman Psikolog Değerlendirmesi Düşünülebilir?
Özellikle:
Kendinizi sürekli tükenmiş hissediyorsanız,
Bakım verdiğiniz kişiye karşı tahammülünüz belirgin şekilde azaldıysa,
Sık sık öfkeleniyor veya sonrasında suçluluk yaşıyorsanız,
Uyku sorunları uzun süredir devam ediyorsa,
Kendinize ait yaşamınızın kalmadığını düşünüyorsanız,
Arkadaşlarınızdan ve sosyal yaşamdan uzaklaştıysanız,
Sürekli kaygı veya umutsuzluk yaşıyorsanız,
Yardım istemekte veya sınır koymakta zorlanıyorsanız
psikolog değerlendirmesi düşünülebilir.
Amaç bakım verdiğiniz kişiden uzaklaşmanızı sağlamak değil, bakım sürecinin sizin sağlığınızı tamamen tüketmeden sürdürülebilmesini desteklemektir.
Cliniq'te Bakım Veren Tükenmişliği Nasıl Ele Alınır?
Cliniq'te psikolojik görüşmede yalnızca:
“Daha fazla dinlenin.”
önerisine odaklanılmaz.
Kişinin yaşadığı sürece göre:
Bakım sorumluluklarının yoğunluğu,
Stres ve kaygı,
Öfke,
Suçluluk,
Uyku düzeni,
Aile içindeki sorumluluk paylaşımı,
Kişisel sınırlar,
Sosyal destek,
Kişinin kendi yaşamına ayırabildiği alan
ele alınabilir.
Amaç her şeyi kusursuz biçimde yönetmeye çalışmak yerine daha sürdürülebilir bir bakım düzeni oluşturmayı desteklemektir.
Van'da Bakım Veren Tükenmişliği İçin Psikolog Değerlendirmesi
Uzun süredir bir yakınınızın bakımını üstleniyor ve:
Kendinizi sürekli yorgun,
Öfkeli,
Kaygılı,
Suçlu,
Yalnız
hissediyorsanız psikolojik destek düşünülebilir.
Cliniq Sağlıklı Yaşam Merkezi'nde Van / İpekyolu'nda yüz yüze psikolog desteği sunulmaktadır. Cliniq'in güncel psikolog sayfasında uzun süren iş veya aile sorumluluklarına bağlı tükenmişlik ve stres de başvuru konuları arasında yer almaktadır.
İlk görüşmede yaşadığınız duruma bir tanı koymanız gerekmez. Günlük yaşamda sizi en çok zorlayan bakım sorumluluklarını ve nasıl hissettiğinizi anlatmanız başlangıç için yeterlidir.
Cliniq
Sağlıklı Yaşam Merkezi
Hafiziye, İki Nisan Blv. No:78G
İpekyolu / Van 65100
Telefon:
0432 502 72 22
WhatsApp:
0501 369 43 26
Çalışma Saatleri:
Pazartesi–Cuma: 09:00–20:00
Cumartesi: 09:00–18:00
Ücretsiz Ön Görüşme Al
WhatsApp'tan Bilgi Al
Sık Sorulan Sorular
Bakım veren tükenmişliği nasıl anlaşılır?
Sürekli yorgunluk, tahammülsüzlük, öfke, uyku problemi, sosyal hayattan uzaklaşma, kendine zaman ayıramama ve bakım sorumluluğunu artık kaldıramıyormuş gibi hissetme görülebilir. Tek bir belirti tükenmişlik anlamına gelmez; belirtilerin süresi ve günlük yaşam üzerindeki etkisi önemlidir.
Bakım veren tükenmişliği depresyon mudur?
Hayır. Bakım veren tükenmişliği resmi bir depresyon tanısı değildir. Ancak uzun süreli bakım stresi yaşayan kişilerde depresyon veya kaygı bozuklukları da gelişebilir. Sürekli çökkünlük, ilgi kaybı, yoğun umutsuzluk veya günlük işlevlerde belirgin bozulma varsa profesyonel değerlendirme önemlidir.
Hasta yakınına öfkelenmek normal mi?
Yoğun ve uzun süreli bakım sürecinde zaman zaman öfke veya hayal kırıklığı yaşanabilir. Ancak öfkenin giderek arttığı, kontrol edilmesinin zorlaştığı veya bakım verilen kişinin güvenliğini etkileyebileceği durumlarda bakım yükünün ve psikolojik durumun değerlendirilmesi gerekir.
Bakım veren kişi kendine nasıl zaman ayırabilir?
İlk adım tüm bakım görevlerini tek kişi tarafından yapılması gereken işler olarak görmemek olabilir. Aile üyelerinden belirli görevler için yardım istemek, profesyonel destekleri araştırmak ve düzenli bakım molaları planlamak kişinin kendisine alan oluşturmasını kolaylaştırabilir.
Bakım veren kişi neden sürekli suçluluk hisseder?
Kişi bakım verdiği yakının ihtiyaçları devam ederken kendi ihtiyaçlarını önemsediğinde bencillik yaptığını düşünebilir. Ancak bakımın uzun süre sürdürülebilmesi için bakım veren kişinin de uyku, sağlık, sosyal destek ve dinlenme ihtiyaçlarının karşılanması gerekir.
Bakım veren tükenmişliği ne kadar sürer?
Sabit bir süresi yoktur. Bakım yükü, destek kaynakları, kişinin sağlık durumu ve bakım verilen kişinin ihtiyaçları süreci etkileyebilir. Yalnızca birkaç günlük dinlenmeyle düzelmeyen yoğun yorgunluk ve psikolojik belirtiler varsa bakım düzeninin ve profesyonel destek ihtiyacının değerlendirilmesi yararlı olabilir.
Bakım veren tükenmişliği için ne zaman psikoloğa gidilmeli?
Tükenmişlik, yoğun kaygı, öfke, suçluluk, uyku problemleri veya sosyal geri çekilme günlük yaşamı belirgin şekilde etkiliyorsa psikolog desteği düşünülebilir. Kendine veya bakım verilen kişiye zarar verme riski varsa ise rutin randevu beklenmeden acil yardım alınmalıdır.
Önerilen Konular
İleri Yaşta Bağımsız Yaşam Nasıl Desteklenir?
Yaşlılarda Düşme Riski Nasıl Azaltılır?
Yaşlılarda Denge Egzersizleri Neden Önemlidir?
Tükenmişlik Sendromu Belirtileri Nelerdir?
Sürekli Kaygılı Hissetmek Normal mi?
Stres Vücutta Hangi Belirtilere Yol Açar?
Psikoloğa Ne Zaman Gidilmeli?
Van Psikolog
Kaynaklar
World Health Organization – Long-term Care: Uzun süreli bakımın aile üyeleri ve diğer bakım verenlerde oluşturabileceği fiziksel ve psikolojik yük ile bakım verenlerin destek ihtiyaçları.
WHO – iSupport for Dementia: Bakım verenlerin kendi sağlıklarını koruması, sosyal destek alması, yardım istemesi ve bakım verme becerilerinin desteklenmesine yönelik yaklaşım.
WHO – Psychosocial Interventions for Carers of People with Dementia: Bakım verenlerde psikoeğitim, danışmanlık/psikoterapi, çok bileşenli psikososyal müdahaleler ve bakım molasına ilişkin güncel öneriler.
National Institute on Aging – Caregiving: Uzun süreli bakımın stresli olabilmesi ve bakım veren kişinin kendi sağlık ve ihtiyaçlarını korumasının önemi.
National Institute on Aging – Caregivers as “Hidden Patients”: Bakım verenlerde fiziksel ve ruhsal sağlık sorunları, uyku problemleri ve tükenmişliğin değerlendirilmesi gerekliliği.
CDC – Dementia Caregiving as a Public Health Strategy: Bakım vermenin fiziksel, duygusal, psikolojik ve ekonomik yükleri ve bakım verenlerin kendi sağlık ihtiyaçlarını ihmal edebilmesi.
NICE – Supporting Adult Carers: Bakım verenlere sosyal destek, akran desteği ve düzenli bakım molalarının sunulmasına ilişkin öneriler.
NICE – Dementia: Supporting Carers: Bakım verenlerde psikoeğitim, beceri eğitimi, ruhsal ve fiziksel sağlık desteği ve depresyon riskinin değerlendirilmesine ilişkin öneriler.
Cliniq – Van Psikolog: Van / İpekyolu'nda stres, tükenmişlik ve uzun süren aile sorumluluklarına ilişkin yüz yüze psikolojik destek bilgileri.
