Planlama ve Organizasyon Becerileri Çocuklarda Nasıl Gelişir?

Cliniq

10 Eyl

8 dakikada okunur

Güncelleme tarihi: 11 Eyl

Çocuklarda planlama ve organizasyon becerileri

“Çantasını her gün ben hazırlıyorum.”

“Sürekli eşyalarını kaybediyor.”

“Ne yapacağını biliyor ama bir türlü başlayamıyor.”

“Ödevini yapıyor ama okula götürmeyi unutuyor.”

Aileler bu davranışları bazen:

“Dağınık.”

“Sorumsuz.”

“İşini önemsemiyor.”

şeklinde yorumlayabilir.

Ancak bazı çocuklarda problem isteksizlikten çok planlama, organizasyon, çalışma belleği ve görev yönetimi gibi yönetici işlev becerilerinin henüz yeterince gelişmemesiyle ilişkili olabilir.

Harvard Center on the Developing Child, yönetici işlevleri; plan yapma, dikkati odaklama, bilgiyi akılda tutma, dürtüleri yönetme ve değişen koşullara uyum sağlama gibi becerilerin bütünü olarak tanımlar. Bu beceriler hazır olarak doğmaz; çocukluk ve ergenlik boyunca deneyim ve pratikle gelişir.

Yönetici İşlevler Nedir?

Yönetici işlevleri beynin günlük yaşamı organize eden bir “yönetim sistemi” gibi düşünebiliriz.

Çocuk bu becerileri:

Sabah hazırlanırken,
Ödev yaparken,
Okul çantasını toplarken,
Bir proje hazırlarken,
Oyun kurarken,
Birden fazla yönergeyi takip ederken

kullanır.

Temel alanlardan bazıları şunlardır:

Çalışma Belleği

Bir bilgiyi kısa süre akılda tutup kullanabilme.

Dürtü Kontrolü

Hemen davranmak yerine durup düşünme.

Bilişsel Esneklik

Plan işe yaramadığında başka bir yol deneyebilme.

Planlama

Bir hedefe ulaşmak için gerekli adımları belirleme.

Organizasyon

Malzemeleri, zamanı ve görevleri düzenleyebilme.

Harvard'ın yönetici işlev çerçevesinde özellikle çalışma belleği, zihinsel esneklik ve öz kontrol temel beceriler olarak tanımlanır.

Planlama Becerisi Nedir?

Planlama:

“Ne yapmak istiyorum ve oraya ulaşmak için hangi adımları izlemem gerekiyor?”

sorusuna cevap verebilmektir.

Örneğin çocuğun yarın okulda proje sunumu varsa:

Projenin ne olduğunu hatırlaması,
Gerekli malzemeleri belirlemesi,
Çalışmayı bölümlere ayırması,
Ne zaman yapacağını planlaması,
Çalışmayı tamamlaması,
Çantasına koyması

gerekir.

Yetişkin için basit görünen bu süreç çocuk için birçok yönetici işlev becerisinin aynı anda kullanılmasını gerektirir.

Organizasyon Becerisi Nedir?

Organizasyon yalnızca odanın düzenli olması değildir.

Çocuğun:

Ödevlerini takip etmesi,
Kitaplarını bulabilmesi,
Okul malzemelerini doğru yerde tutması,
Yapacağı işleri sıralaması,
Zamanını kullanması

da organizasyon becerisidir.

CDC, organizasyon eğitiminin çocuklara zaman yönetimi, planlama ve okul materyallerini düzenleme becerilerinin öğretilmesini kapsadığını belirtmektedir.

Çocuklarda Planlama ve Organizasyon Becerileri Güçlüğü Nasıl Görülür?

1. Nereden Başlayacağını Bilemez

Çocuk önünde bir görev olduğunda:

“Ne yapacağım?”

diye tekrar tekrar sorabilir.

Örneğin:

“Odanı topla.”

çok büyük ve belirsiz bir görev olabilir.

Çocuk oyuncaklara bakar ama nereden başlayacağını bilemez.

Bu durumda görev:

Arabaları kutuya koy.
Kitapları rafa yerleştir.
Kirli kıyafetleri sepete koy.

şeklinde daha küçük adımlara ayrılabilir.

2. Başladığı İşi Tamamlayamaz

Çocuk göreve başlar ancak başka bir şey dikkatini çeker.

Örneğin çantasını hazırlarken oyuncak görür ve oynamaya başlar.

Sonunda çanta yarım kalır.

Burada yalnızca dikkat değil, hedefi akılda tutma ve yeniden göreve dönebilme becerileri de önemlidir.

3. Eşyalarını Sürekli Kaybeder

Çocuk sık sık:

Kalem,
silgi,
suluk,
anahtar,
kitap,
ödev kâğıdı

kaybedebilir.

Bu davranış sürekli tekrarlanıyorsa eşyalar için sabit yerler oluşturmak faydalı olabilir.

Amerikan Pediatri Akademisi'nin ebeveyn rehberi, çocukların okul malzemeleri ve kişisel eşyaları için belirli yerler oluşturulmasının organizasyonu destekleyebileceğini belirtmektedir.

4. Ödevini Yapıyor Ama Teslim Etmeyi Unutuyor

Bu çok tipik bir organizasyon güçlüğü olabilir.

Ödev yapılmıştır.

Ancak:

Çantaya koyulmamıştır,
yanlış defterdedir,
okula götürülmüştür ama öğretmene teslim edilmemiştir.

Yani problem akademik bilgide değil, görevin bütün zincirini tamamlamakta olabilir.

5. Çok Aşamalı Yönergelerde Zorlanır

Örneğin:

“Odana git, kitabını getir, montunu giy ve çantanı kapının yanına koy.”

dediğinizde çocuk yalnızca ilk adımı yapabilir.

Bu durum çalışma belleğiyle ilişkili olabilir.

Çocuğa aynı anda çok sayıda görev vermek yerine adımları azaltmak veya görsel liste kullanmak yardımcı olabilir.

6. Zamanı Yönetmekte Zorlanır

Çocuğa:

“10 dakika sonra çıkıyoruz.”

dediğinizde zamanın ne kadar kaldığını anlamakta zorlanabilir.

Bir görevin:

Ne kadar süreceğini,
Ne zaman başlaması gerektiğini,
Ne zaman bitirmesi gerektiğini

tahmin etmek çocuklar için ayrıca gelişen bir beceridir.

Bu nedenle bazı çocuklarda görsel zamanlayıcı veya saat kullanmak zamanın daha somut hale gelmesine yardımcı olabilir.

7. Büyük Görevlerde Bunalmış Görünür

Örneğin öğretmen:

“İki hafta sonra araştırma projesi teslim edeceksiniz.”

dediğinde çocuk son geceye kadar hiçbir şey yapmayabilir.

Bunun nedeni yalnızca erteleme olmayabilir.

Çocuk:

Nereden başlayacağını,
işi nasıl parçalara böleceğini,
hangi gün ne yapacağını

bilmiyor olabilir.

Bu durumda yetişkin başlangıçta plan oluşturmayı modelleyebilir.

“Dağınık Çocuk” Demek Neden Yeterli Değildir?

“Dağınık” bir davranışı tarif eder ancak nedenini açıklamaz.

Çocuk:

Nereden başlayacağını bilmiyor olabilir,
çok fazla eşyayı aynı anda yönetemiyor olabilir,
görevi aklında tutmakta zorlanabilir,
dikkatini sürdürmekte güçlük yaşayabilir.

Bu nedenle:

“Biraz daha düzenli ol.”

demek çoğu zaman yeterli değildir.

Çocuğa nasıl organize olunacağını öğretmek gerekir.

Planlama ve Organizasyon Becerileri Kaç Yaşında Gelişir?

Çocuklarda planlama ve organizasyon becerileri bir anda ortaya çıkmaz.

Çocukluk boyunca adım adım gelişir ve ergenlik döneminde de olgunlaşmaya devam eder.

Harvard'a göre çocukların yönetici işlev kapasitesi deneyim ve pratik yoluyla gelişir; daha küçük çocuklar daha fazla yetişkin desteğine ihtiyaç duyarken becerileri geliştikçe bu destek yavaş yavaş azaltılabilir.

Bu nedenle 5 yaşındaki çocukla 12 yaşındaki çocuktan aynı düzeyde organizasyon beklenmemelidir.

Evde Planlama ve Organizasyon Becerileri Nasıl Desteklenebilir?

1. Büyük Görevleri Küçük Adımlara Bölün

“Odanı topla.”

yerine:

“Önce yerdeki oyuncakları kutuya koy.”

Sonra:

“Şimdi kitapları rafa koy.”

Çocuk zamanla bu adımları kendi oluşturmayı öğrenebilir.

2. Yapılacaklar Listesi Kullanın

Örneğin sabah:

☐ Yatağını düzelt☐ Giyin☐ Kahvaltı☐ Dişlerini fırçala☐ Çantanı kontrol et☐ Montunu al

AAP, günlük görevler için yazılı listelerin çocukların ne yapmaları gerektiğini takip etmelerine yardımcı olabileceğini belirtmektedir.

3. Her Eşyanın Sabit Bir Yeri Olsun

Örneğin:

Okul çantası → girişteki askı

Anahtar → kapının yanındaki kutu

Ödev → tek bir ödev dosyası

Kalemler → çalışma masasındaki kutu

Çocuk:

“Kalemim nerede?”

diye her seferinde aramak yerine bir sistem kullanmayı öğrenir.

CDC de öğrencilerin takip etmesi gereken materyal sayısını azaltmak için ödev klasörü gibi organizasyon araçlarının kullanılmasını önermektedir.

4. Çantayı Çocukla Birlikte Hazırlayın

Çocuğun çantasını her gece sizin hazırlamanız kısa vadede daha hızlı olabilir.

Ancak uzun vadede hedef çocuğun bunu kendisinin öğrenmesidir.

Başlangıçta:

Çanta Kontrol Listesi

☐ Matematik kitabı☐ Türkçe kitabı☐ Ödev☐ Kalem kutusu☐ Suluk

hazırlanabilir.

İlk dönemde birlikte kontrol edin.

Sonra çocuk listeyi kendisi kullanabilir.

En sonunda listeye ihtiyaç kalmayabilir.

AAP bu tür yapı ve rutinleri çocuğun becerileri gelişene kadar kullanılan bir destek iskelesi olarak tanımlar; bağımsızlık arttıkça yetişkin desteğinin azaltılmasını önerir.

5. “Ne Yapacaksın?” Diye Sorun

Her zaman çözümü söylemek yerine:

“Bu proje cuma günü teslim. Sence önce ne yapmalıyız?”

diye sorun.

Çocuk:

“Bilmiyorum.”

diyorsa seçenek sunabilirsiniz:

“Önce malzemeleri mi hazırlayalım, konuyu mu seçelim?”

Amaç çocuğun zamanla planı kendi üretmeye başlamasıdır.

6. Planı Görünür Hale Getirin

Büyük bir proje için:

Pazartesi

Konuyu seç

Salı

Bilgi topla

Çarşamba

Taslağı hazırla

Perşembe

Projeyi tamamla

Cuma

Teslim et

gibi basit bir plan oluşturulabilir.

Planı yalnızca zihinde tutmak yerine görünür hale getirmek çalışma belleğinin yükünü azaltabilir.

7. Zaman Tahmini Yaptırın

Bir göreve başlamadan önce:

“Sence bunu yapmak kaç dakika sürer?”

diye sorun.

Çocuk:

“5 dakika.”

diyebilir.

Görev 20 dakika sürdüğünde bunu birlikte karşılaştırın.

Amaç çocuğu eleştirmek değil, zaman konusunda daha gerçekçi tahmin yapmayı öğrenmesine yardımcı olmaktır.

8. Akşamdan Hazırlık Yapın

Sabah:

Mont aramak,
ödevi bulmak,
çantayı hazırlamak

yerine bunların bir kısmı akşam tamamlanabilir.

Örneğin:

Akşam kontrolü

☐ Ödev çantada☐ Yarınki derslerin kitapları hazır☐ Kıyafet hazır☐ Spor malzemesi hazır

Bu yaklaşım sabah rutinindeki karar sayısını azaltabilir.

9. Oyun İçinde Planlama Yaptırın

Planlama yalnızca ödevle öğrenilmez.

Örneğin çocukla:

Piknik oyunu

“Pikniğe gideceğiz. Yanımıza neler almalıyız?”

Ev yapma oyunu

“Önce ne yapmamız gerekiyor?”

Lego

“Nasıl bir şey yapacağız? Önce hangi parçaları bulalım?”

gibi sorular kullanılabilir.

Harvard'ın yönetici işlev rehberinde çocukların oyun öncesinde ne yapacaklarını planlamalarının; çalışma belleği, planlama ve dürtü kontrolünü kullanmalarına fırsat verdiği belirtilmektedir.

10. Çocuğun Yerine Yapmayın

Çocuk her unuttuğunda:

Çantasını hazırlamak,
eksik ödevini tamamlamak,
kaybettiği eşyayı bulmak

sorunu anlık olarak çözer.

Ancak mümkün olduğunca:

“Sistemi çocuk nasıl kullanabilir?”

sorusuna odaklanın.

Amaç çocuğu yalnız bırakmak değil, gereken desteği verip bu desteği zaman içinde azaltmaktır.

Rutinler Neden Önemlidir?

Her gün aynı görev için yeniden karar vermek yönetici işlevleri daha fazla zorlar.

Örneğin:

Eve gel → Çantayı yerine koy → Atıştır → Dinlen → Ödev → Çantayı hazırla

gibi öngörülebilir bir rutin çocuğun:

“Şimdi ne yapmam gerekiyor?”

sorusunu azaltabilir.

AAP düzenli günlük rutinleri ve yazılı görev listelerini özellikle organizasyon güçlüğü yaşayan çocuklarda yararlı destekler olarak belirtmektedir.

Ödül Sistemi Kullanılabilir mi?

Bazı durumlarda olumlu geri bildirim faydalı olabilir.

Örneğin:

“Bugün çantanı tek hatırlatmayla kendin hazırladın.”

gibi spesifik geri bildirim, çocuğun hangi davranışının başarılı olduğunu anlamasını sağlar.

CDC, okul ortamında açık beklentiler ve hızlı olumlu geri bildirimin özellikle dikkat ve organizasyon güçlüklerinde yararlı olabileceğini belirtmektedir.

Ancak amaç her görevin karşılığında sürekli maddi ödül vermek değil, beceriyi zamanla bağımsız hale getirmektir.

Çocuğum Plan Yapıyor Ama Uygulayamıyor

Plan oluşturabilmek ile planı uygulayabilmek farklı becerilerdir.

Çocuk:

“Önce ödev, sonra çantamı hazırlayacağım.”

diyebilir.

Ama 10 dakika sonra başka bir aktiviteye geçmiş olabilir.

Bu durumda çocuk:

Hedefi akılda tutma,
dikkati sürdürme,
dürtü kontrolü,
zaman yönetimi

alanlarında desteğe ihtiyaç duyabilir.

Yani yalnızca güzel bir liste hazırlamak her zaman yeterli değildir.

Planlama Güçlüğü DEHB Anlamına mı Gelir?

Hayır.

Planlama ve organizasyon güçlükleri DEHB'de sık görülebilir ancak tek başına DEHB tanısı anlamına gelmez.

CDC'ye göre DEHB'li öğrencilerde organizasyon eğitimi; zaman yönetimi, planlama ve okul materyallerini düzenleme becerilerini hedefleyen etkili okul stratejilerinden biridir.

Ancak benzer güçlükler:

Öğrenme problemleri,
kaygı,
uyku sorunları,
yüksek stres,
yaşa uygun yönetici işlev gelişiminin henüz tamamlanmamış olması

gibi farklı durumlarda da görülebilir.

Bu nedenle tek bir belirti üzerinden tanı çıkarılmaz.

Ne Zaman Profesyonel Değerlendirme Düşünülmeli?

Çocuğun planlama ve organizasyon güçlüğü:

Ödevlerini sürekli tamamlayamamasına,
Eşyalarını çok sık kaybetmesine,
Okul performansının etkilenmesine,
Günlük rutinlerde yoğun yetişkin desteğine ihtiyaç duymasına,
Çok aşamalı görevleri yapamamasına,
Zaman yönetiminin belirgin şekilde zor olmasına,
Ev ve okulda benzer sorunların görülmesine

neden oluyorsa değerlendirme düşünülebilir.

Özellikle öğretmen de benzer organizasyon güçlükleri bildiriyorsa bu önemli bir bilgidir.

Cliniq'te Planlama ve Organizasyon Değerlendirmesi

Cliniq'te çocuk yalnızca:

“Dağınık.”

veya:

“Sorumluluk almıyor.”

şeklinde değerlendirilmez.

Çocuğun ihtiyaçlarına göre:

Göreve başlama,
dikkati sürdürme,
çalışma belleği,
planlama,
organizasyon,
zaman yönetimi,
görev sıralama,
problem çözme,
görevi tamamlama,
ev ve okul rutinleri

birlikte ele alınır.

Değerlendirmede aileden ve gerektiğinde öğretmenden bilgi alınır.

İhtiyaca göre psikolog ve ergoterapist sürece dahil olabilir; DEHB veya başka klinik bir durumdan şüphelenildiğinde uygun sağlık uzmanına yönlendirme yapılır.

Amaç çocuğun bütün işlerini yetişkinin organize etmesi değil, yaşına uygun şekilde kendi sorumluluklarını planlayabilen ve yönetebilen bir birey haline gelmesini desteklemektir.

Cliniq

Sağlıklı Yaşam Merkezi

Hafiziye, İki Nisan Blv. No:78G

İpekyolu / Van 65100

Telefon:

0432 502 72 22

WhatsApp:

0501 369 43 26

Çalışma Saatleri:

Pazartesi–Cuma: 09:00–20:00

Cumartesi: 09:00–18:00

Ücretsiz Ön Görüşme Al

WhatsApp'tan Bilgi Al

Sık Sorulan Sorular

Çocuğum çok dağınık. Bu normal mi?

Çocukların planlama ve organizasyon becerileri yaşla birlikte gelişir. Ancak dağınıklık sürekli olarak okul, ödev ve günlük yaşamı ciddi biçimde etkiliyorsa yönetici işlev becerilerinin değerlendirilmesi yararlı olabilir.

Çocuğum ödevini yapıyor ama teslim etmeyi unutuyor. Neden?

Ödevi yapmak ve ödevi zamanında teslim etmek farklı yönetici işlev adımları gerektirir. Organizasyon, çalışma belleği ve görev takibi güçlükleri bu süreçte rol oynayabilir.

Çocuğumun çantasını ben mi hazırlamalıyım?

Başlangıçta birlikte hazırlamak yararlı olabilir; ancak uzun vadeli hedef çocuğun bağımsızlaşmasıdır. Kontrol listesi gibi destekler kullanılıp çocuk beceriyi kazandıkça ebeveyn desteği azaltılabilir.

Planlama ve organizasyon öğrenilebilir mi?

Evet. Yönetici işlev becerileri çocukluk boyunca deneyim ve pratikle gelişir. Rutinler, listeler, oyunlar ve gerçek yaşam görevleri bu becerileri kullanmak için fırsat yaratabilir.

Organizasyon problemi DEHB belirtisi olabilir mi?

Olabilir ancak tek başına DEHB anlamına gelmez. DEHB değerlendirmesinde dikkat, hiperaktivite/dürtüsellik, belirtilerin farklı ortamlarda görülmesi ve günlük işlev üzerindeki etkisi daha geniş biçimde değerlendirilir.

Çocuğum sürekli hatırlatma bekliyor. Ne yapmalıyım?

Sözlü hatırlatmaları yavaş yavaş liste, takvim veya görsel rutin gibi dış desteklere dönüştürmek faydalı olabilir. Hedef zaman içinde bu destekleri azaltıp çocuğun kendi kendini yönetmesini sağlamaktır.