Çocuklarda Duygu Düzenleme Zorlanması Ne Anlama Gelir?
Güncelleme tarihi: 11 Eyl
“En küçük şeyde çok büyük tepki veriyor.”
“Bir kez sinirlendiğinde sakinleşmesi çok uzun sürüyor.”
“Bir dakika önce mutluyken bir anda ağlamaya başlayabiliyor.”
“Kaybedince oyunu tamamen bırakıyor.”
“Hayır dediğimizde kendini kontrol edemiyor.”
Bu davranışlar ailelerin:
“Çocuğum duygularını kontrol edemiyor.”
diye düşünmesine neden olabilir.
Ancak çocukların duygularını yetişkinler gibi yönetmesini beklemek doğru değildir.
Duygu düzenleme öğrenilen ve gelişen bir beceridir.
Çocuk zaman içinde:
Ne hissettiğini fark etmeyi,
Duygusunu isimlendirmeyi,
Yoğun duygular sırasında davranışını yönetmeyi,
Sakinleşmek için uygun yollar kullanmayı,
Hayal kırıklığından sonra yeniden devam edebilmeyi
öğrenir.
Harvard Center on the Developing Child, öz düzenleme becerilerinin doğuştan tamamlanmış olmadığını; çocukluk boyunca deneyim, ilişkiler ve pratikle geliştiğini belirtmektedir.
Duygu Düzenleme Nedir?
Duygu düzenleme:
Hiç kızmamak, üzülmemek veya ağlamamak değildir.
Çocuğun duygusunu fark edip, yaşadığı duruma uygun şekilde yönetebilmesidir.
Örneğin bir çocuk oyunu kaybettiğinde:
“Üzüldüm ve kızdım.”
diye hissedebilir.
Duygu düzenleme geliştikçe çocuk:
Ağlayabilir ama oyuna geri dönebilir,
Biraz ara isteyebilir,
Duygusunu kelimelerle anlatabilir,
Yardım isteyebilir.
Yani amaç:
“Çocuk güçlü duygular yaşamamalı.”
değil;
“Güçlü duygular geldiğinde onlarla baş edebilmeyi öğrenmeli.”
olmalıdır.
NHS kaynakları duygu düzenlemeyi, kişinin duygularını anlaması ve onları yönetebilmesi olarak tanımlar; çocukların özellikle yoğun duygular sırasında güvenilir yetişkinlerin desteğine ihtiyaç duyabileceğini belirtir.
Duygu Düzenleme Güçlüğü Nasıl Görülebilir?
Her çocukta aynı şekilde görünmez.
Bazı çocuklar dışarıya çok yoğun tepki verirken bazıları içine kapanabilir.
1. Çok Küçük Olaylara Çok Büyük Tepki Verebilir
Örneğin:
Oyuncağın istediği yerde olmaması,
Yanlış renk bardak verilmesi,
Oyunda kaybetmek,
Planın değişmesi,
Ekranın kapanması
çok yoğun bir tepkiye neden olabilir.
Çocuk:
Bağırabilir,
ağlayabilir,
kendini yere atabilir,
eşyaları fırlatabilir.
Burada önemli olan yalnızca olayın yetişkin için küçük görünmesi değildir.
Çocuğun o anda yaşadığı duygu gerçekten yoğun olabilir.
2. Sakinleşmesi Uzun Sürebilir
Bazı çocuklarda duygunun başlaması hızlıdır ancak bitmesi zor olur.
Örneğin tartışma sona ermiştir fakat çocuk:
Uzun süre ağlamaya,
bağırmaya,
konuyu tekrar tekrar konuşmaya
devam edebilir.
Duygu düzenlemenin önemli parçalarından biri, yoğun duygunun ardından yeniden daha dengeli bir duruma dönebilmektir.
3. Duygular Arasında Hızlı Geçiş Yapabilir
Çocuk:
Bir dakika önce oyun oynuyordur.
Küçük bir problem olur.
Bir anda çok öfkelenebilir.
Kısa süre sonra tekrar mutlu olabilir.
Küçük çocuklarda duyguların hızlı değişmesi gelişimsel olarak görülebilir. Ancak duygusal değişimler çok yoğun, sık ve günlük yaşamı bozucuysa daha ayrıntılı değerlendirme gerekebilir.
4. Hayal Kırıklığına Tahammül Etmekte Zorlanabilir
Çocuk:
Yapboz parçası uymadığında,
soruyu yanlış yaptığında,
oyunu kaybettiğinde
hemen:
“Yapamıyorum!”
“İstemiyorum!”
deyip bırakabilir.
Hayal kırıklığıyla baş edebilmek de duygu düzenlemenin önemli bir parçasıdır.
Amaç çocuğun hiç hayal kırıklığı yaşamaması değil, yaşadığı hayal kırıklığından sonra yeniden deneyebilmesidir.
5. Öfkelendiğinde Vurabilir veya Eşya Fırlatabilir
Yoğun duygular sırasında bazı çocuklar davranışlarını kontrol etmekte zorlanabilir.
Örneğin:
Vurma,
tekmeleme,
ısırma,
eşya fırlatma
görülebilir.
Ancak duygunun yoğun olması bu davranışların kabul edilmesi gerektiği anlamına gelmez.
Çocuğa:
“Çok kızdığını görüyorum. Kızabilirsin ama vuramazsın.”
denebilir.
Duyguyu kabul etmek ile davranışa sınır koymak birbirine zıt değildir.
6. Çok Çabuk Ağlayabilir
Bazı çocuklar:
Eleştiri,
küçük bir hata,
beklemek,
plan değişikliği,
arkadaşının söylediği bir söz
karşısında hızla ağlayabilir.
Bu davranış hemen:
“Aşırı hassas.”
şeklinde etiketlenmemelidir.
Çocuğun:
Kaygısı,
yorgunluğu,
uyku düzeni,
stres düzeyi,
dil becerileri,
yaşadığı sosyal problemler
de göz önünde bulundurulmalıdır.
7. Duygusunu Söylemek Yerine Davranışla Gösterebilir
Özellikle küçük çocuklar:
“Hayal kırıklığına uğradım.”
veya:
“Bu durum beni kaygılandırıyor.”
demek yerine:
bağırabilir,
kaçabilir,
vurabilir,
ağlayabilir.
Duygu kelimelerini öğrenmek, çocuğun yaşadıklarını daha anlaşılır biçimde ifade etmesine yardımcı olabilir.
NHS, küçük çocuklarda duyguları isimlendirmenin onların zamanla kendi hislerini tanımlamasına yardımcı olduğunu belirtmektedir.
Duygu Düzenleme Neden Zor Olabilir?
Tek bir nedeni yoktur.
Duygusal tepkiler:
Yaş,
mizaç,
dil gelişimi,
dikkat ve dürtü kontrolü,
kaygı,
uyku,
stres,
duyusal özellikler,
sosyal deneyimler,
aile ve çevre koşulları
gibi birçok faktörden etkilenebilir.
Bu nedenle:
“Duygularını düzenleyemiyor = psikolojik bozukluğu var.”
şeklinde bir çıkarım yapılmamalıdır.
Küçük Çocuklarda Duygu Düzenleme Zorlanması Normal mi?
Belirli ölçüde evet.
Özellikle küçük çocuklarda:
Dürtü kontrolü,
bekleme,
hayal kırıklığını yönetme,
duyguyu kelimelerle ifade etme
becerileri henüz gelişmektedir.
Örneğin 2 yaşındaki bir çocuktan:
“Çok kızdım ama bunu sakin biçimde konuşarak çözebilirim.”
şeklinde bir öz kontrol beklenemez.
Bu beceriler yetişkin desteği ve tekrar eden deneyimlerle gelişir.
Harvard'ın gelişimsel çerçevesine göre öz kontrol ve diğer yönetici işlev becerileri çocukluk boyunca gelişmeye devam eder.
Ortak Düzenleme Nedir?
Çocukların önemli bir bölümü önce bir yetişkinin yardımıyla sakinleşmeyi öğrenir.
Buna sıklıkla ortak düzenleme denir.
Örneğin çocuk çok öfkelenmiştir.
Ebeveyn:
Sakin bir ses kullanır,
yanında kalır,
ne hissettiğini isimlendirir,
ortamı güvenli hale getirir,
gerekiyorsa sınır koyar.
Çocuk tekrar tekrar bu deneyimi yaşadıkça zaman içinde bazı becerileri kendi başına kullanmaya başlayabilir.
NHS de çocukların büyük duyguları yönetirken yetişkin desteğine ihtiyaç duyabildiğini; yetişkinin önce sakinleşmeye yardım edip daha sonra ilişki kurması ve ancak çocuk sakinleştikten sonra olay hakkında düşünmesi gerektiğini açıklamaktadır.
Bu, Çocuğun Her İstediğini Yapmak mı Demektir?
Hayır.
Ortak düzenleme:
“Ağladığında istediğini ver.”
anlamına gelmez.
Örneğin çocuk ekranın kapanmasına kızıyor.
Ebeveyn:
“Çok kızdın çünkü izlemeye devam etmek istiyordun. Bugünkü ekran süremiz bitti.”
diyebilir.
Hem:
Duygu kabul edilir,
Çocuğa destek olunur,
hem de:
Sınır korunur.
Çocuk Öfkeliyken Nasıl Yaklaşılmalı?
1. Önce Güvenlik
Çocuk kendisine veya başka birine zarar verecek davranış gösteriyorsa önce güvenliğin sağlanması gerekir.
“Vurmana izin vermeyeceğim.”
gibi kısa bir sınır yeterlidir.
2. Yetişkin Mümkün Olduğunca Sakin Kalmalı
Çocuğun duygusu yükseldikçe yetişkinin de bağırması ortamın yoğunluğunu artırabilir.
Sakin kalmak her zaman kolay değildir.
Ancak çocuklar çevrelerindeki yetişkinlerin kendi duygularını nasıl yönettiğini da gözlemler.
NHS kaynakları ebeveynlerin kendi sakinliklerini korumasının çocukların yoğun duygularını yönetmesine yardımcı olabileceğini belirtmektedir.
3. Çok Fazla Konuşmayın
Çocuk yoğun biçimde ağlıyor veya bağırıyorsa:
“Bak şimdi sana neden böyle davranmaman gerektiğini anlatacağım…”
şeklinde uzun açıklamalar çoğu zaman işe yaramaz.
Kısa ifadeler daha uygundur:
“Çok kızdın.”
“Yanındayım.”
“Vurmak yok.”
“Sakinleşince konuşacağız.”
4. Duygusunu Adlandırın
Örneğin:
“Oyunun bitmesine kızdın.”
“Kaybettiğin için hayal kırıklığına uğradın.”
“Yeni yere gitmek seni biraz endişelendirdi.”
Çocuk zamanla kendi duygularını tanımaya başlayabilir.
Duyguları tanımak ve isimlendirmek, duygu düzenleme becerilerinin gelişiminde önemli ilk adımlardan biridir.
5. Sakinleştikten Sonra Öğretin
Çocuk sakinleştikten sonra:
“Az önce çok kızdın. Bir dahaki sefere ne yapabiliriz?”
diye konuşabilirsiniz.
Örneğin:
Yardım istemek,
kısa mola istemek,
duygusunu söylemek,
birkaç yavaş nefes almak,
sakin bir alana geçmek
gibi alternatifler düşünülebilir.
NHS, çocuğun öfkenin erken işaretlerini fark etmesi ve nefes alma, ortamdan kısa süre uzaklaşma veya güvendiği biriyle konuşma gibi yöntemler kullanmasının yardımcı olabileceğini belirtmektedir.
Çocuğa “Sakinleş” Demek Yeterli mi?
Genellikle hayır.
“Sakinleş.”
çocuğa ne yapması gerektiğini öğretmez.
Bunun yerine yaşına göre daha somut seçenekler kullanılabilir:
“Benimle üç yavaş nefes almak ister misin?”
“Biraz sessiz yerde oturalım mı?”
“Bana neye kızdığını gösterebilir misin?”
Çocuğun ihtiyacına göre farklı stratejiler denenebilir.
Çocuğun Duygularını Bastırmak Doğru mu?
Amaç:
“Ağlama.”
“Kızma.”
“Korkma.”
demek değildir.
Duyguların ortaya çıkması normaldir.
Çocuğun öğrenmesi gereken şey duyguyu yok etmek değil, duyguyla ne yapacağını bilmektir.
Örneğin:
“Kızgın hissedebilirsin.”
ama:
“Kardeşine vuramazsın.”
Evde Duygu Düzenleme Nasıl Desteklenebilir?
Duygular Hakkında Günlük Konuşun
Sadece kriz sırasında değil.
Örneğin kitap okurken:
“Sence bu çocuk nasıl hissediyor?”
“Neden üzülmüş olabilir?”
diye sorabilirsiniz.
Duygu Kelimelerini Artırın
Yalnızca:
Mutlu
Üzgün
Kızgın
değil;
yaşı uygunsa:
Hayal kırıklığına uğramış
Endişeli
Heyecanlı
Kıskanç
Utanmış
Gururlu
gibi kelimeler de öğretilebilir.
Çocuk ne hissettiğini daha iyi tanımladıkça yetişkinin onu anlaması da kolaylaşır.
Duygunun Bedendeki İşaretlerini Fark Ettirin
Çocuk sakin olduğunda:
“Kızmaya başladığında bedeninde ne oluyor?”
diye sorabilirsiniz.
Örneğin:
Eller sıkılıyor,
yüz ısınıyor,
kalp hızlı atıyor,
ses yükseliyor.
Duygunun erken işaretlerini fark etmek, çocuk büyüdükçe düzenleme stratejisini daha erken kullanmasına yardımcı olabilir.
Düzenli Rutin Oluşturun
Bazı çocuklarda:
Açlık,
uykusuzluk,
yoğun gün,
ani geçişler
duygusal tepkileri artırabilir.
Bu nedenle mümkün olduğunca öngörülebilir:
Uyku,
yemek,
okul,
oyun,
ekran
rutinleri oluşturmak yararlı olabilir.
Geçişleri Önceden Haber Verin
Özellikle bir aktiviteyi bırakmakta zorlanan çocuklarda:
“5 dakika sonra parktan çıkıyoruz.”
gibi önceden bilgi verilmesi geçişi kolaylaştırabilir.
Ani değişikliklere çok yoğun tepki veren çocuklarda görsel plan veya zamanlayıcı da kullanılabilir.
İki Uygun Seçenek Sunun
Çocuk kontrolünü tamamen kaybettiğini hissettiğinde küçük seçimler yardımcı olabilir.
Örneğin:
“Önce pijamanı mı giyelim, dişini mi fırçalayalım?”
Her iki seçenekte de gece rutini devam eder.
Çocuğa sınırsız kontrol değil, yaşına uygun kontrol alanı sunulur.
Sakinleşme Köşesi Kullanılabilir mi?
Evet, ancak ceza yeri olarak değil.
Bu alan:
Rahat bir minder,
birkaç kitap,
sakin oyuncaklar
içerebilir.
Çocuk:
“Kötü davrandığın için oraya git.”
mesajını değil:
“İhtiyacın olduğunda burada biraz toparlanabilirsin.”
mesajını almalıdır.
Sakinleşme Araçları Her Çocukta Aynı mı Olmalı?
Hayır.
Bir çocuk için:
Sarılmak
yardımcı olabilirken başka bir çocuk öfkeliyken dokunulmak istemeyebilir.
Bir çocuk:
Konuşmak
isterken diğeri biraz sessizliğe ihtiyaç duyabilir.
Bu nedenle amaç internette bulunan standart bir:
“10 sakinleşme yöntemi”
listesini çocuğa zorla uygulamak değil, hangi stratejilerin gerçekten işe yaradığını gözlemlemektir.
Duygu Düzenleme ile Dikkat Arasında İlişki Var mı?
Evet, olabilir.
Öz düzenleme ve yönetici işlevler:
Dikkati yönlendirme,
dürtüyü kontrol etme,
plan değiştirme,
davranışı yönetme
gibi birbirine bağlı becerileri içerir.
Harvard Center on the Developing Child öz düzenleme ve yönetici işlev becerilerini birlikte gelişen temel kapasitelere dahil etmektedir.
Ancak duygu düzenleme güçlüğü tek başına DEHB olduğu anlamına gelmez.
Kaygı Duygu Düzenlemeyi Etkileyebilir mi?
Evet.
Kaygılı çocuklarda bazen:
Çabuk ağlama,
öfke,
irritabilite,
kaçınma,
yoğun güvence ihtiyacı
görülebilir.
NHS, çocuklarda kaygının öfkeli patlamalar ve irritabilite dahil farklı davranışlarla ortaya çıkabileceğini belirtmektedir.
Bu nedenle çocuğun sık öfkelenmesi yalnızca:
“Öfke problemi.”
olarak değerlendirilmemelidir.
Duyusal Hassasiyet Duygusal Patlamaları Etkileyebilir mi?
Bazı çocuklarda olabilir.
Örneğin:
Çok yüksek ses,
Kalabalık,
Beklenmedik dokunma,
Yoğun hareket,
Rahatsız edici kıyafet
çocuğun stresini artırabilir.
Ancak her duygusal patlamayı duyusal işlemleme ile açıklamak doğru değildir.
Çocuğun hangi ortamlarda ve hangi tetikleyicilerden sonra zorlandığı gözlemlenmelidir.
Dil ve İletişim Güçlüğü Etkileyebilir mi?
Evet.
Çocuk:
Ne istediğini,
Neye kızdığını,
Neden üzgün olduğunu
anlatmakta zorlanıyorsa davranışla tepki verme ihtimali artabilir.
Özellikle küçük çocuklarda iletişim becerileri geliştikçe bazı hayal kırıklıklarının daha kolay ifade edilmesi mümkün olabilir.
Bu nedenle belirgin dil güçlüğü varsa yalnızca duygu düzenlemeye değil iletişim becerilerine de bakılmalıdır.
Duygu Düzenleme Güçlüğü Bir Tanı mıdır?
Tek başına:
“Duygu düzenleme güçlüğü”
bir çocuğun neden zorlandığını açıklayan kesin bir tanı değildir.
Duyguları düzenlemekte zorlanma farklı durumlarla birlikte görülebilir.
Örneğin:
Kaygı,
dikkat ve dürtü kontrolü güçlükleri,
gelişimsel farklılıklar,
öğrenme güçlükleri,
yoğun stres,
uyku sorunları
çocuğun duygusal davranışlarını etkileyebilir.
Bu nedenle belirtilerden yola çıkarak internet üzerinden tanı koymaya çalışmak doğru değildir.
Ne Zaman Profesyonel Değerlendirme Alınmalı?
Çocuğun duygusal tepkileri:
Çok sık ve yoğun hale geldiyse,
Yaşına göre belirgin biçimde güçlü görünüyorsa,
Sakinleşmesi sürekli çok uzun sürüyorsa,
Okul yaşamını etkiliyorsa,
Arkadaşlık ilişkilerini bozuyorsa,
Aile yaşamını ciddi şekilde etkiliyorsa,
Kendisine veya başkasına zarar verme davranışı varsa,
Çocuk yaşına uygun günlük aktivitelere katılmaktan kaçınıyorsa
profesyonel değerlendirme düşünülebilir.
NHS de çocuğun öfkesi kendisi veya çevresindekiler için zararlı hale geldiğinde profesyonel yardım alınmasını önermektedir.
Çocuk Kendine Zarar Vermekten Bahsediyorsa
Çocuk veya ergen:
Kendisine zarar vermekten,
Ölmek istemekten,
Başkasına ciddi zarar vermekten
bahsediyorsa bunu yalnızca “duygu düzenleme problemi” olarak değerlendirmemek gerekir.
Gecikmeden uygun acil sağlık veya ruh sağlığı desteği alınmalıdır.
Cliniq'te Duygu Düzenleme Değerlendirmesi
Cliniq'te:
“Çocuğum duygularını kontrol edemiyor.”
başvurusu yalnızca öfke nöbetlerinin sayısına bakılarak değerlendirilmez.
Çocuğun yaşına ve ihtiyacına göre:
Duygularını tanıyabilmesi,
Duygularını ifade etmesi,
Öfke ve hayal kırıklığına tepkisi,
Sakinleşme becerileri,
Dürtü kontrolü,
Kaygı belirtileri,
Günlük tetikleyiciler,
Ev ve okul ortamı,
Arkadaş ilişkileri,
Uyku ve günlük rutinleri
birlikte değerlendirilir.
Aile yaklaşımı da sürecin önemli bir parçasıdır.
Gerektiğinde psikolog, ergoterapist, dil ve konuşma terapisti veya ilgili sağlık uzmanları değerlendirme sürecine dahil edilebilir.
Amaç çocuğun:
“Hiç öfkelenmeyen ve hiç üzülmeyen”
bir çocuk olması değildir.
Amaç, çocuğun zaman içinde:
“Ne hissediyorum?”
“Bedenimde ne oluyor?”
“Şimdi kendime nasıl yardımcı olabilirim?”
sorularına cevap verebilmesini ve güçlü duygularla daha güvenli şekilde baş edebilmesini desteklemektir.
Cliniq
Sağlıklı Yaşam Merkezi
Hafiziye, İki Nisan Blv. No:78G
İpekyolu / Van 65100
Telefon:
0432 502 72 22
WhatsApp:
0501 369 43 26
Çalışma Saatleri:
Pazartesi–Cuma: 09:00–20:00
Cumartesi: 09:00–18:00
Sık Sorulan Sorular
Duygu düzenleme nedir?
Duygu düzenleme çocuğun duygularını tanıması, anlaması ve yoğun duygular sırasında davranışlarını giderek daha işlevsel biçimde yönetebilmesidir. Bu beceriler çocukluk boyunca gelişir.
Çocuğum her şeye ağlıyor. Duygu düzenleme problemi mi var?
Tek başına sık ağlamak böyle bir sonuç için yeterli değildir. Çocuğun yaşı, uyku düzeni, kaygısı, günlük stresleri ve ağlamanın hangi durumlarda ortaya çıktığı değerlendirilmelidir.
Çocuğum öfkelendiğinde sakinleşemiyor. Ne yapmalıyım?
Önce güvenliği sağlayın, mümkün olduğunca sakin kalın ve uzun açıklamalar yerine kısa cümleler kullanın. Çocuk sakinleştikten sonra ne hissettiğini ve bir sonraki sefer kullanabileceği alternatifleri konuşabilirsiniz.
Duygularını kontrol etmeyi kaç yaşında öğrenir?
Tek bir yaş yoktur. Öz düzenleme ve yönetici işlev becerileri çocukluk ve ergenlik boyunca gelişmeye devam eder. Küçük çocukların yetişkin desteğine daha fazla ihtiyaç duyması beklenir.
Çocuğa ağlamamasını söylemek doğru mu?
Amaç çocuğun duygusunu bastırmak değil, yaşadığı duyguyu tanımasına ve güvenli biçimde yönetmesine yardımcı olmaktır.
Duygu düzenleme güçlüğü DEHB belirtisi midir?
Bazı DEHB'li çocuklarda duygu ve dürtü kontrolü güçlükleri görülebilir, ancak duygu düzenleme sorunu tek başına DEHB anlamına gelmez. Çocuğun genel gelişim ve günlük yaşam profili değerlendirilmelidir.
Ne zaman çocuk psikoloğuna başvurmalıyım?
Duygusal patlamalar sık, yoğun ve uzun süreliyse; okul, aile veya arkadaş ilişkilerini belirgin biçimde etkiliyorsa ya da çocuk kendisine veya başkalarına zarar veriyorsa profesyonel değerlendirme düşünülmelidir.
Öneriler
Çocuğum Çok Çabuk Öfkeleniyor: Nasıl Yaklaşmalıyım?
Çocuklarda Kaygı Belirtileri Nelerdir?
Çocuklarda Öz Güven Nasıl Geliştirilir?
Çocuklarda Dikkat Eksikliği Belirtileri Nelerdir?
Çocuğum Sese, Dokunmaya veya Kıyafetlere Çok Hassas: Neden?
Van Psikolog
Kaynaklar
Harvard Center on the Developing Child: Yönetici işlev ve öz düzenleme becerilerinin çocukluk boyunca deneyim ve pratikle gelişmesi.
NHS – Emotional Regulation: Çocukların duyguları anlama, yoğun duygularla baş etme ve yetişkin desteği ihtiyacı.
NHS – Help Your Toddler Manage Emotions: Küçük çocuklarda duyguları isimlendirme, yetişkinin sakin kalması ve önce düzenleme ardından konuşma yaklaşımı.
NHS – Helping Your Child With Anger Issues: Öfkenin normal bir duygu olması, tetikleyicilerin anlaşılması, erken bedensel işaretlerin tanınması ve sakinleşme stratejileri.
NHS – Anxiety in Children: Kaygının çocuklarda irritabilite, öfke, uyku ve dikkat sorunları gibi farklı şekillerde ortaya çıkabilmesi.
